NGUYỄN THỊ MINH KHAI – TUỔI BA MƯƠI MỐT GỬI LẠI CHO MÙA THU ĐỘC LẬP

Có những con người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, chưa kịp nhìn thấy ngày điều mình theo đuổi trở thành hiện thực. Nhưng chính những năm tháng ngắn ngủi ấy lại đủ để tên tuổi của họ đi cùng lịch sử rất lâu về sau.

Nguyễn Thị Minh Khai là một người như thế.

Chị tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh năm 1910 tại thành phố Vinh, Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình bình thường, lớn lên giữa những năm tháng đất nước còn chìm dưới ách đô hộ, cô gái trẻ Nguyễn Thị Vịnh sớm chứng kiến cảnh đời cơ cực của người dân và những phong trào đấu tranh đang âm thầm lan rộng trên quê hương. Năm 1927, khi mới khoảng mười bảy tuổi, chị đã tham gia hoạt động trong phong trào công nhân ở Vinh và tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng. Từ đó, tuổi trẻ của chị gần như gắn trọn với con đường cách mạng.

Mười bảy tuổi – cái tuổi mà nhiều người vẫn còn được chở che trong gia đình – Nguyễn Thị Minh Khai đã bước vào một cuộc đời khác. Đó là những ngày hoạt động bí mật, những cuộc gặp gỡ phải giữ kín tên người, địa điểm; là những lần đối diện với sự theo dõi, bắt bớ và nhà tù. Nhưng cũng chính trong những năm tháng ấy, một cô gái trẻ đã dần trở thành người cán bộ có bản lĩnh, được giao những nhiệm vụ quan trọng của phong trào cách mạng.

Hành trình ấy đưa chị đi xa khỏi quê hương. Chị từng hoạt động ở nước ngoài, tham gia công tác của tổ chức Đảng, rồi trở thành đại biểu Đông Dương tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva năm 1935. Sau thời gian học tập tại Trường Đại học Phương Đông, đầu năm 1937, chị trở về hoạt động tại Sài Gòn và được giao trọng trách trong Xứ ủy Nam Kỳ, đồng thời làm Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn.

Từ một cô gái xứ Nghệ, Nguyễn Thị Minh Khai đã có những năm tháng đặc biệt gắn bó với Sài Gòn.

Sài Gòn những năm cuối thập niên 1930 không phải thành phố bình yên như hôm nay. Trong những con phố đông đúc là mạng lưới mật thám dày đặc. Những cơ sở cách mạng phải tồn tại giữa sự truy lùng của chính quyền thực dân. Một cuộc họp, một tài liệu hay một mối liên lạc bị phát hiện đều có thể dẫn đến tù đày, tra tấn hoặc cái chết.

Giữa hoàn cảnh ấy, một người phụ nữ chưa đầy ba mươi tuổi đảm nhận công việc lãnh đạo phong trào cách mạng của một đô thị lớn.

Điều khiến Nguyễn Thị Minh Khai trở nên đặc biệt không nằm ở việc chị là một phụ nữ hoạt động cách mạng trong thời kỳ mà điều ấy còn vô cùng khó khăn. Điều đáng nhớ hơn là sức mạnh tinh thần của một người đã lựa chọn con đường của mình và đi đến tận cùng của lựa chọn ấy.

Ngày 30 tháng 7 năm 1940, trong thời gian cùng Xứ ủy Nam Kỳ chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp bắt. Chị trải qua những ngày tháng bị giam giữ và tra tấn, nhưng những đòn roi không thể khiến người nữ chiến sĩ ấy từ bỏ lý tưởng của mình. Ngay trong nhà tù, chị vẫn giữ sự kiên định và hướng về phong trào cách mạng bên ngoài.

Những tư liệu còn lại về thời gian Nguyễn Thị Minh Khai ở trong tù khiến người đọc nhiều năm sau vẫn khó tránh khỏi xúc động. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt, chị đã dùng chính máu của mình để viết nên những dòng thơ thể hiện khí tiết của người cách mạng. Những câu chữ ấy không chỉ là lời của một người tù mà còn là dấu vết của một ý chí mà đòn roi và án tử hình không thể khuất phục.

Tháng 8 năm 1941, bản án tử hình được tuyên.

Ngày 26 tháng 8 năm 1941, tại trường bắn Bà Điểm – Hóc Môn, cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai dừng lại khi chị mới ba mươi mốt tuổi.

Ba mươi mốt tuổi.

Một con số quá ngắn đối với một đời người.

Ở tuổi ấy, đáng lẽ phía trước vẫn còn rất nhiều mùa xuân. Nhưng với Nguyễn Thị Minh Khai, những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ đã được đặt vào một hành trình lớn hơn cuộc đời riêng của mình.

Chị ra đi khi Cách mạng Tháng Tám vẫn còn bốn năm nữa mới thành công. Chị không được đứng giữa những đoàn người xuống đường trong mùa thu năm 1945, không được nhìn lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong ngày độc lập, cũng không được tận mắt chứng kiến đất nước bước sang một trang mới.

Nhưng trong mùa thu ấy có phần đóng góp của những người như chị.

Cách mạng Tháng Tám không chỉ được làm nên trong những ngày sôi sục của tháng Tám năm 1945. Đằng sau thắng lợi ấy là một quá trình chuẩn bị lâu dài, được xây dựng bằng công sức, tù đày và cả máu của biết bao thế hệ đi trước. Từ những phong trào đấu tranh đầu tiên, những tổ chức bí mật, những người cán bộ gây dựng cơ sở cho đến những người đã ngã xuống trước khi ngày độc lập đến, tất cả đều trở thành những viên gạch đặt nền cho mùa thu lịch sử.

Nguyễn Thị Minh Khai thuộc về thế hệ những người đã gieo hạt nhưng không kịp nhìn thấy mùa quả chín.

Điều ấy khiến câu chuyện cuộc đời chị mang một vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa day dứt.

Ngày nay, tên Nguyễn Thị Minh Khai đã trở nên quen thuộc trên nhiều con đường, trường học và công trình trên cả nước. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, con đường Nguyễn Thị Minh Khai chạy giữa một thành phố đông đúc, hiện đại. Hàng ngày có biết bao người đi ngang qua cái tên ấy giữa nhịp sống vội vã.

Nhưng phía sau một tên đường là một con người từng có tuổi trẻ.

Một cô gái mười bảy tuổi đã lựa chọn bước vào con đường cách mạng.

Một người phụ nữ chưa đầy ba mươi tuổi đứng trong hàng ngũ lãnh đạo phong trào Sài Gòn – Chợ Lớn.

Một người tù đã chịu đựng những ngày tháng khắc nghiệt mà vẫn giữ vững niềm tin.

Và một người đã dừng lại ở tuổi ba mươi mốt để đất nước tiếp tục hành trình về phía độc lập.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Thị Minh Khai nằm xuống. Thành phố nơi chị từng hoạt động đã thay đổi đến mức có lẽ những người của năm 1941 khó có thể hình dung được. Những con đường mở rộng, những trường học sáng đèn, từng thế hệ trẻ lớn lên trong hòa bình và tự do.

Giữa cuộc sống hôm nay, nhớ về Nguyễn Thị Minh Khai không chỉ là nhắc lại một tên tuổi trong lịch sử. Đó còn là cách để hiểu rằng phía sau nền độc lập của một dân tộc là rất nhiều cuộc đời đã chấp nhận dừng lại khi còn dang dở.

Nguyễn Thị Minh Khai không kịp bước vào mùa thu độc lập năm 1945.

Nhưng tuổi ba mươi mốt của chị đã được gửi lại trong mùa thu ấy.