Nguyễn Thi – Người viết về những con người Nam Bộ bằng trái tim của một người trong cuộc

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Nam Bộ, đặc biệt giai đoạn 1962–1968.
Phần 1: Nguyễn Hoàng Ca – một tuổi thơ sớm gặp chiến tranh

Nguyễn Thi tên thật là Nguyễn Hoàng Ca, sinh năm 1928 tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định.

Nhưng quê hương trong ký ức của ông không chỉ có miền Bắc.

Cuộc đời ông sớm gắn với Nam Bộ.

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông vào Nam tham gia kháng chiến.

Từ một thanh niên, Nguyễn Hoàng Ca dần trưởng thành trong môi trường quân đội và cách mạng.

Ông vừa chiến đấu, vừa hoạt động văn nghệ.

Chính những năm tháng sống giữa người dân Nam Bộ đã tạo nên một điều rất quan trọng đối với nhà văn tương lai:

ông hiểu con người nơi đây từ bên trong.

Ông hiểu cách họ nói.

Hiểu tính cách.

Hiểu tình cảm.

Hiểu sự hào sảng.

Hiểu cả những đau khổ mà chiến tranh đem đến.

Sau này, khi đọc Nguyễn Thi, người ta thường nhận ra một điều:

Nhân vật của ông không giống những “mẫu nhân vật” được dựng lên từ sách vở.

Họ có tiếng nói.

Có tính khí.

Có cái ngang tàng.

Có sự mềm yếu.

Có tình yêu.

Có nỗi sợ.

Và có một sức sống rất mạnh.

Bởi nhà văn đã từng sống giữa họ.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà văn – liệt sĩ Nguyễn Thi, tên thật Nguyễn Hoàng Ca. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và tư liệu báo chí.

Phần 2: Người lính viết văn

Trong kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Thi vừa tham gia chiến đấu vừa làm công tác văn nghệ.

Ông bắt đầu viết từ rất sớm.

Nhưng với Nguyễn Thi, văn chương không phải một công việc đứng ngoài cuộc chiến.

Ông viết từ những gì mình nhìn thấy.

Từ những người mình gặp.

Từ những câu chuyện mình nghe.

Và từ chính những trải nghiệm của bản thân.

Điều này giải thích vì sao văn Nguyễn Thi thường có một sức nặng rất đặc biệt.

Ông không tô vẽ người dân Nam Bộ thành những con người không có khuyết điểm.

Nhân vật của ông có những lúc nóng nảy.

Có lúc bộc trực.

Có lúc đau đớn.

Có lúc yếu lòng.

Nhưng khi đất nước cần, họ có thể đứng dậy.

Chính sự chân thực ấy làm nên sức mạnh của văn Nguyễn Thi.

Ông không cần biến nhân vật thành những tượng đài.

Ông để họ sống như những con người bình thường.

Và từ những con người bình thường ấy, phẩm chất anh hùng hiện ra.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến sĩ và nhân dân Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh dùng để tái hiện môi trường lịch sử trong đó Nguyễn Thi trưởng thành.

Phần 3: Tập kết ra Bắc – một người Nam Bộ ở phía bên kia

Năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết.

Đất nước tạm thời bị chia cắt.

Nguyễn Thi tập kết ra Bắc.

Đây là một bước ngoặt lớn trong cuộc đời ông.

Nam Bộ – nơi ông đã gắn bó trong những năm chiến tranh – nằm lại phía bên kia giới tuyến.

Ông tiếp tục hoạt động văn nghệ ở miền Bắc.

Nhưng quê hương vẫn ở trong tâm trí.

Những năm tháng ấy cũng giúp ông có thêm điều kiện để phát triển nghề viết.

Ông đọc.

Ông học.

Ông sáng tác.

Nhưng càng sống trong hòa bình ở miền Bắc, ông càng hiểu rằng cuộc chiến ở miền Nam vẫn chưa kết thúc.

Và rồi đến đầu những năm 1960, ông quyết định trở lại.

Không phải trở lại như một người khách.

Mà trở lại chiến trường.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đồng bào, cán bộ và chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc năm 1954. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho lưu trữ lịch sử.

Phần 4: Năm 1962 – Nguyễn Thi trở lại miền Nam

Năm 1962, Nguyễn Thi trở lại chiến trường miền Nam.

Đây là giai đoạn cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào thời kỳ ngày càng quyết liệt.

Ông trở về với tư cách một nhà văn – chiến sĩ.

Và điều quan trọng nhất:

ông trở lại nơi mình đã từng sống và chiến đấu.

Nam Bộ lúc này không còn giống Nam Bộ của những năm kháng chiến chống Pháp.

Chiến tranh đã thay đổi.

Kẻ thù đã thay đổi.

Nhưng con người vẫn vậy.

Những người mẹ vẫn chờ con.

Những người vợ vẫn chờ chồng.

Những người nông dân vẫn phải sống giữa bom đạn.

Những đứa trẻ vẫn lớn lên trong chiến tranh.

Nguyễn Thi đi đến những vùng căn cứ.

Đi xuống các xã.

Gặp những gia đình.

Nghe những câu chuyện.

Quan sát từng con người.

Và từ đó, ông xây dựng một thế giới nhân vật mà sau này trở thành một trong những phần quan trọng nhất của văn học kháng chiến chống Mỹ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nguyễn Thi trong thời gian hoạt động tại chiến trường miền Nam. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và tư liệu báo chí.

Phần 5: Vì sao Nguyễn Thi viết về người mẹ?

Trong số những nhân vật xuất hiện nhiều nhất trong sáng tác Nguyễn Thi là người mẹ Nam Bộ.

Không phải ngẫu nhiên.

Nguyễn Thi nhìn thấy ở những người mẹ một sức mạnh đặc biệt.

Họ có thể rất bình thường trong đời sống.

Nấu cơm.

Làm ruộng.

Nuôi con.

Chăm sóc gia đình.

Nhưng chiến tranh buộc họ phải trở thành những con người khác.

Có người trở thành giao liên.

Có người che giấu cán bộ.

Có người nuôi quân.

Có người trực tiếp cầm súng.

Và có những người vừa làm mẹ vừa chiến đấu.

Nguyễn Thi không viết về họ như những nhân vật “nữ anh hùng” xa lạ.

Ông giữ lại cả những nét đời thường.

Nỗi nhớ con.

Sự đau đớn.

Tình yêu.

Sự cứng rắn.

Và cả những lúc yếu lòng.

Chính từ đó, hình tượng người mẹ trong văn Nguyễn Thi trở nên rất sống động.

Không phải một biểu tượng lạnh lùng.

Mà là một con người.

Chú thích ảnh: Tư liệu về phụ nữ và các bà mẹ Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa hình tượng nhân vật, không khẳng định là nguyên mẫu của các nhân vật trong tác phẩm.

Phần 6: “Người mẹ cầm súng” – Nguyễn Thi và má Nguyễn Thị Út

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Nguyễn Thi là “Người mẹ cầm súng”.

Nhân vật trung tâm là Nguyễn Thị Út, thường được biết đến với tên Út Tịch.

Bà là một nữ chiến sĩ, một người mẹ và một nhân vật tiêu biểu của phong trào cách mạng ở Nam Bộ.

Nguyễn Thi đã gặp và tìm hiểu về những con người như Út Tịch trong quá trình hoạt động tại chiến trường.

Từ hiện thực ấy, ông xây dựng hình tượng người mẹ vừa rất đời thường, vừa có sức mạnh phi thường.

Điều làm nên sức mạnh của “Người mẹ cầm súng” không phải chỉ là việc một người phụ nữ cầm súng.

Mà là sự kết hợp giữa hai vai trò:

làm mẹ

và

chiến đấu.

Người phụ nữ ấy có con.

Có gia đình.

Có những nỗi lo rất riêng.

Nhưng chiến tranh buộc họ phải đứng lên.

Và khi họ đứng lên, họ không đánh mất bản chất của một người mẹ.

Ngược lại, chính tình yêu dành cho con và quê hương trở thành một phần sức mạnh chiến đấu.

Chú thích ảnh: Chân dung nữ Anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch), nguyên mẫu lịch sử gắn với tác phẩm Người mẹ cầm súng. Nguồn: các tư liệu lịch sử, bảo tàng và báo chí Việt Nam. Đây là ảnh thật của nhân vật lịch sử, không phải hình minh họa.

Phần 7: Nguyễn Thi không chỉ viết về chiến đấu

Nếu chỉ đọc Nguyễn Thi như một nhà văn viết về chiến tranh, chúng ta sẽ bỏ qua một nửa giá trị tác phẩm của ông.

Ông viết về tình gia đình.

Đó là lý do Những đứa con trong gia đình vẫn khiến người đọc xúc động.

Trong tác phẩm ấy, chiến tranh không chỉ hiện ra bằng tiếng súng.

Nó đi vào một gia đình.

Vào ký ức của những người con.

Vào hình ảnh người mẹ.

Vào truyền thống gia đình.

Vào câu chuyện những người đi trước đã hy sinh như thế nào.

Và rồi thế hệ sau tiếp tục con đường ấy.

Đó là một cách nhìn rất đặc biệt:

lịch sử được truyền từ cha mẹ sang con cái.

Người trẻ chiến đấu không phải vì một khẩu hiệu trừu tượng.

Họ chiến đấu vì những gì họ đã chứng kiến.

Vì cha.

Vì mẹ.

Vì anh em.

Vì quê hương.

Vì những người đã mất.

Nguyễn Thi đã biến gia đình thành một không gian để giải thích vì sao một con người có thể trở nên mạnh mẽ trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đời sống gia đình và nhân dân Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh xã hội trong các tác phẩm của Nguyễn Thi.

Phần 8: “Những đứa con trong gia đình” – khi truyền thống trở thành sức mạnh

Trong Những đứa con trong gia đình, Nguyễn Thi kể câu chuyện về Việt và Chiến.

Hai chị em cùng lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước và nhiều mất mát.

Cha hy sinh.

Mẹ cũng mất.

Những mất mát ấy không làm gia đình biến mất.

Ngược lại, nó trở thành ký ức được truyền lại cho thế hệ sau.

Chiến và Việt tiếp tục chiến đấu.

Ở đây, Nguyễn Thi đặt ra một câu hỏi rất sâu:

Điều gì khiến một con người tiếp tục đứng lên sau khi đã mất quá nhiều?

Câu trả lời của ông không nằm ở những lời tuyên truyền.

Nó nằm trong ký ức gia đình.

Một người mẹ.

Một người cha.

Một mảnh đất.

Một câu chuyện.

Một món nợ tình cảm.

Tất cả tạo thành sức mạnh.

Vì vậy, chiến tranh trong văn Nguyễn Thi không chỉ là cuộc đối đầu giữa hai lực lượng.

Nó còn là cuộc chiến trong ký ức của mỗi gia đình.

Mỗi người lính mang theo phía sau mình cả một gia đình.

Và khi họ cầm súng, họ mang theo cả những người đã ngã xuống.

Chú thích ảnh: Các ấn phẩm và tư liệu về truyện ngắn Những đứa con trong gia đình. Nguồn: thư viện, các nhà xuất bản và tư liệu văn học Việt Nam.

Phần 9: Một nhà văn nhìn thấy vẻ đẹp của người dân bình thường

Nguyễn Thi có một niềm tin rất rõ vào nhân dân.

Nhưng điều đáng chú ý là ông không chỉ ca ngợi họ bằng những câu chữ lớn.

Ông quan sát họ trong đời sống.

Một người mẹ.

Một đứa trẻ.

Một người nông dân.

Một cô gái.

Một chiến sĩ.

Những con người ấy đôi khi nói năng rất giản dị.

Có lúc hài hước.

Có lúc ngang bướng.

Có lúc rất đời.

Chính những chi tiết ấy khiến nhân vật của Nguyễn Thi sống lâu.

Bởi người đọc nhận ra:

họ là những con người thật.

Không phải những tượng đài bằng đá.

Và chính từ sự đời thường ấy, vẻ đẹp của họ càng nổi bật.

Một người mẹ bình thường có thể trở thành người chiến đấu.

Một cô gái nông dân có thể trở thành người giao liên.

Một người con có thể cầm súng vì nhớ mẹ.

Đó là thế giới Nguyễn Thi.

Một thế giới mà nhân dân chính là trung tâm của lịch sử.

Chú thích ảnh: Tư liệu đời sống nhân dân Nam Bộ trong những năm chiến tranh. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh nhằm tái hiện không gian con người mà Nguyễn Thi quan sát và đưa vào sáng tác.

Phần 10: Những trang viết được tạo ra giữa chiến trường

Nguyễn Thi không có một phòng viết yên tĩnh.

Không có điều kiện lý tưởng để sáng tác.

Ông viết trong hoàn cảnh chiến tranh.

Có lúc phải di chuyển.

Có lúc phải sống trong căn cứ.

Có lúc đối mặt với bom đạn.

Nhưng ông vẫn viết.

Và chính điều đó khiến những trang văn của ông có một sức nặng đặc biệt.

Ông không viết về chiến trường từ khoảng cách an toàn.

Ông đang sống trong nó.

Những gì ông viết về người dân Nam Bộ đều được xây dựng từ những quan sát thực tế.

Từ những cuộc gặp.

Từ những câu chuyện.

Từ những con người mà ông đã tiếp xúc.

Bởi vậy, khi đọc Nguyễn Thi, chúng ta có cảm giác rất rõ về hơi thở Nam Bộ.

Ngôn ngữ.

Tính cách.

Cách nói.

Cách yêu.

Cách giận.

Cách chịu đựng.

Và cách chiến đấu.

Tất cả hòa vào nhau.

Chú thích ảnh: Tư liệu về hoạt động của văn nghệ sĩ tại chiến trường miền Nam. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử.

Phần 11: Người nghệ sĩ cũng là một người lính

Trong chiến tranh, Nguyễn Thi không đứng ngoài những gì mình viết.

Ông tham gia công tác cách mạng.

Ông sống cùng bộ đội và nhân dân.

Ông đi vào những vùng chiến trường.

Và cuối cùng, ông hy sinh.

Điều này làm cho hình ảnh Nguyễn Thi trở nên đặc biệt:

ông vừa là người quan sát, vừa là người tham dự.

Ông viết về những người lính nhưng chính ông cũng là người lính.

Ông viết về những người mẹ mất con nhưng chính ông cũng chứng kiến vô số mất mát.

Ông viết về những người con ra trận nhưng bản thân ông cũng đã bước vào chiến trường.

Vì vậy, văn chương Nguyễn Thi có một sự chân thành khó giả tạo.

Ông không đứng trên nhân vật.

Ông đứng bên cạnh nhân vật.

Và cùng họ đi qua chiến tranh.

Phần 12: Những ngày cuối cùng của Nguyễn Thi

Năm 1968.

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân diễn ra.

Nguyễn Thi có mặt tại chiến trường Sài Gòn.

Ông cùng các lực lượng tiến vào thành phố.

Nhưng cuộc tiến công gặp rất nhiều khó khăn.

Trong những ngày chiến đấu khốc liệt ấy, Nguyễn Thi hy sinh.

Theo các tư liệu chính thống, ông hy sinh ngày 31-5-1968 tại Sài Gòn, khi đang tham gia chiến đấu trong đợt hai của Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân.

Ông mới 40 tuổi.

Một nhà văn đã dành phần lớn cuộc đời trưởng thành của mình cho chiến tranh.

Một người đã viết về những bà mẹ.

Những người con.

Những người lính.

Và cuối cùng, ông cũng trở thành một phần của câu chuyện ấy.

Ông không còn có thể viết tiếp.

Không còn có thể trở lại chiến khu.

Không còn có thể gặp những nhân vật của mình.

Nhưng những nhân vật ấy vẫn còn sống trong sách.

Chú thích ảnh: Tư liệu ảnh về Sài Gòn trong Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh tái hiện bối cảnh chiến sự, không khẳng định khoảnh khắc cụ thể liên quan đến cái chết của Nguyễn Thi.

Phần 13: Điều còn lại sau một người cầm bút

Nguyễn Thi mất đi.

Nhưng những nhân vật ông viết vẫn còn.

Út Tịch vẫn sống trong ký ức văn học.

Việt và Chiến vẫn tiếp tục được nhiều thế hệ học sinh đọc.

Những bà mẹ Nam Bộ vẫn bước ra từ những trang văn.

Những người nông dân vẫn nói bằng giọng nói của quê hương.

Điều đó có nghĩa:

Nguyễn Thi đã biến những con người mà ông gặp thành một phần của ký ức dân tộc.

Và đây có lẽ là phần thưởng lớn nhất đối với một người viết.

Không phải danh hiệu.

Không phải giải thưởng.

Mà là việc những con người ông từng gặp không bị lịch sử lãng quên.

Một người mẹ có thể đã chết trong chiến tranh.

Một người lính có thể không còn ai nhớ tên.

Một gia đình có thể đã mất tất cả.

Nhưng khi Nguyễn Thi viết về họ, họ bước vào văn học.

Và văn học giữ họ lại.

Chú thích ảnh: Các ấn phẩm tác phẩm của Nguyễn Thi, trong đó có Người mẹ cầm súng và Những đứa con trong gia đình. Nguồn: thư viện, nhà xuất bản và các tư liệu văn học Việt Nam.

Lời kết: Người viết đã đi cùng những nhân vật của mình đến tận cùng

Nguyễn Thi là một trong những trường hợp đặc biệt của văn học Việt Nam thời chiến.

Ông không chỉ viết về chiến tranh.

Ông sống trong chiến tranh.

Không chỉ viết về người dân Nam Bộ.

Ông đã sống cùng họ.

Không chỉ viết về người mẹ cầm súng.

Ông đã chứng kiến những người mẹ ấy chiến đấu.

Không chỉ viết về những người con ra trận.

Ông cũng bước vào chiến trường.

Và cuối cùng, ông hy sinh trong chính cuộc chiến mà ông đã dành cả đời để viết về nó.

Có lẽ vì vậy, khi đọc Nguyễn Thi, chúng ta nên đọc chậm.

Đừng chỉ nhìn ông như một “nhà văn cách mạng”.

Hãy nhìn ông như một con người.

Một người đã trải qua chiến tranh.

Một người đã nhìn thấy quá nhiều mất mát.

Một người đã cố gắng giữ lại bằng chữ viết những gì mình nhìn thấy.

Và ông đặc biệt thương những con người bình thường.

Những người mẹ.

Những người con.

Những người nông dân.

Những người lính.

Bởi ông hiểu:

lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người có tên trong sách sử.

Lịch sử còn được làm nên bởi hàng triệu con người bình thường.

Những người làm ruộng.

Những người nuôi con.

Những người giấu cán bộ.

Những người đưa thư.

Những người cầm súng.

Những người hy sinh mà đôi khi không để lại một dòng tiểu sử dài.

Nguyễn Thi đã dành văn chương của mình cho họ.

Và đó là lý do những trang viết của ông vẫn còn sức sống.

Ông đã nằm lại ở tuổi 40.

Nhưng những người mẹ trong văn ông vẫn còn đó.

Những đứa con trong gia đình vẫn còn đó.

Những ký ức Nam Bộ vẫn còn đó.

Và mỗi lần chúng ta đọc lại, Nguyễn Thi lại có thêm một lần được sống.

Không phải bằng thân thể.

Mà bằng những con người ông đã viết.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua.

Đất nước hôm nay không còn tiếng súng của thời Nguyễn Thi.

Những đứa trẻ không còn phải lớn lên trong cảnh cha mẹ chia lìa vì chiến tranh.

Những người mẹ không còn phải tiễn con ra trận như thế hệ trước.

Đó chính là điều mà chúng ta cần nhớ nhất khi đọc những câu chuyện về thời hoa lửa.

Không phải để lãng mạn hóa chiến tranh.

Mà để hiểu chiến tranh đã lấy đi bao nhiêu người.

Bao nhiêu tuổi trẻ.

Bao nhiêu gia đình.

Bao nhiêu giấc mơ.

Và để biết ơn những người đã sống trong thời đại ấy, đã lựa chọn chiến đấu theo niềm tin của mình, đã hy sinh để đất nước đi đến ngày thống nhất.

Nguyễn Thi đã dùng cây bút để giữ lại những con người ấy.

Và hôm nay, chúng ta đọc ông để giữ lại chính Nguyễn Thi.

Một người cầm bút.

Một người lính.

Một người Nam Bộ trong tâm hồn.

Một nhà văn đã viết bằng chính những gì mình từng sống.

Và một con người đã không kịp nhìn thấy ngày hòa bình mà những trang văn của mình hướng tới.

Xin được cúi đầu trước người đã viết về những người ở lại – rồi chính mình cũng trở thành một người nằm lại trong lịch sử.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Nguyễn Thi, tư liệu tưởng niệm và các tác phẩm tiêu biểu của ông. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam, thư viện và báo chí Việt Nam. Các ảnh được sử dụng để minh họa nhân vật, tác phẩm và di sản văn học; không dựng lại những khoảnh khắc lịch sử không có tư liệu xác thực.