NGUYỄN THỊ NHỎ – NGƯỜI CON GÁI ĐẤT NGÃ TƯ, MỘT ĐỜI GAN GÓC GIỮ TRỌN NIỀM TIN VỚI CÁCH MẠNG
NGUYỄN THỊ NHỎ – NGƯỜI CON GÁI ĐẤT NGÃ TƯ, MỘT ĐỜI GAN GÓC GIỮ TRỌN NIỀM TIN VỚI CÁCH MẠNG
Trong những năm tháng đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, ở Nam Kỳ đã xuất hiện một thế hệ thanh niên sớm lựa chọn con đường đấu tranh để giành lại độc lập cho dân tộc. Họ không có vũ khí hiện đại, cũng không có những điều kiện thuận lợi để bảo vệ mình, nhưng có lòng yêu nước, ý chí kiên cường và niềm tin mãnh liệt vào ngày đất nước được tự do. Trong số những người phụ nữ tiêu biểu của phong trào cách mạng Nam Kỳ những năm đầu thế kỷ XX, đồng chí Nguyễn Thị Nhỏ là một hình ảnh đặc biệt. Từ cô gái quê ở đất Ngã Tư, Vĩnh Long, bà đã trở thành một nữ chiến sĩ cộng sản gan dạ, từng giữ trọng trách Phó Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn và tham gia Xứ ủy lâm thời Nam Kỳ khi tuổi đời còn rất trẻ. Cuộc đời bà tuy ngắn ngủi nhưng là một câu chuyện đầy xúc động về lòng yêu nước, sự hy sinh và bản lĩnh của người phụ nữ Việt Nam trong những năm tháng hoa lửa.
Nguyễn Thị Nhỏ, còn được gọi là Sáu Nhỏ, Sáu Điếc, sinh năm 1909 trong một gia đình tiểu thương tại làng Long Hồ, chợ Ngã Tư, tỉnh Vĩnh Long. Gia đình bà có truyền thống yêu nước và cách mạng, trong đó người anh Nguyễn Văn Nhung là một trong những người tham gia xây dựng tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Vĩnh Long và từng giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long năm 1930. Lớn lên trong hoàn cảnh đất nước mất độc lập, tận mắt chứng kiến những bất công của xã hội đương thời, Nguyễn Thị Nhỏ sớm hình thành lòng yêu quê hương, thương đồng bào và ý thức phản kháng trước chế độ thực dân. Những năm tháng học tập đã không chỉ mở ra cho cô gái trẻ con đường tri thức mà còn gieo vào tâm hồn bà khát vọng được góp sức cho quê hương, đất nước.
Tháng 3 năm 1926, khi phong trào học sinh, sinh viên và quần chúng Nam Kỳ xuống đường để tang nhà yêu nước Phan Chu Trinh, Nguyễn Thị Nhỏ đã tham gia. Từ đây, con đường đến với cách mạng của người con gái đất Ngã Tư ngày càng rõ ràng hơn. Sau khi học xong, bà từng dạy học tại Hương Điểm, Bến Tre rồi về Sa Đéc. Nghề giáo đã đưa bà đến gần với thanh niên, học sinh và quần chúng lao động, đồng thời tạo điều kiện để bà truyền cảm hứng yêu nước đến những người xung quanh. Năm 1927, bà được kết nạp vào tổ chức cách mạng tại Sa Đéc và bắt đầu bước vào một cuộc đời mà ở đó mỗi bước đi đều có thể phải trả giá bằng tự do, thậm chí bằng cả tính mạng.
Không lâu sau, Nguyễn Thị Nhỏ được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Bà từng hoạt động tại xưởng Ba Son, tìm cách gần gũi, tuyên truyền và giác ngộ công nhân. Năm 1930, khi phong trào cách mạng ở Chợ Lớn bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội và đồng chí Châu Văn Liêm hy sinh, Nguyễn Thị Nhỏ cùng đồng chí Lê Quang Sung được phân công phụ trách địa bàn Chợ Lớn. Bà trực tiếp đi xây dựng cơ sở, gây dựng lại phong trào ở Đức Hòa và góp phần thành lập chi bộ Đảng đầu tiên tại làng Thạnh Lợi. Cuối năm 1930, bà được bầu làm Phó Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn. Một người phụ nữ mới ngoài hai mươi tuổi đã gánh trên vai trách nhiệm lãnh đạo phong trào cách mạng trong một địa bàn mà thực dân Pháp đang ráo riết khủng bố, truy bắt những người cộng sản.
Năm 1931, khi nhiều cơ sở Đảng ở Nam Bộ bị phá vỡ, nhiều cán bộ lãnh đạo lần lượt rơi vào tay địch, Nguyễn Thị Nhỏ cùng các đồng chí tìm cách khôi phục tổ chức và phong trào. Bà được bầu tham gia Xứ ủy lâm thời Nam Kỳ khi mới 22 tuổi. Đó là một nhiệm vụ vô cùng nguy hiểm, bởi thực dân Pháp lúc ấy đang tăng cường mạng lưới mật thám, liên tục truy lùng những người hoạt động cách mạng. Đến đầu năm 1932, Nguyễn Thị Nhỏ bị bắt lần thứ hai. Từ đây, những trang đau đớn nhất trong cuộc đời bà bắt đầu.
Trong nhà tù thực dân, người phụ nữ nhỏ bé ấy phải chịu những cực hình tra tấn vô cùng tàn bạo. Chúng tìm mọi cách buộc bà khai báo về tổ chức, về đồng chí, về những cơ sở cách mạng mà bà biết. Chúng thậm chí đưa những chiến sĩ cộng sản bị bắt đến đối chất với bà, hy vọng chỉ một ánh mắt, một cái gật đầu hay một lời nói sơ suất cũng có thể giúp chúng lần ra cả một mạng lưới cách mạng. Nhưng Nguyễn Thị Nhỏ đã giữ im lặng. Đồng chí Hà Huy Giáp, người từng bị đưa đến đối chất với bà tại nhà tù Catinat, sau này kể lại rằng thái độ của bà khi ấy vô cùng gan góc; chỉ một cái gật đầu của bà cũng có thể khiến một người đồng chí phải đối mặt với máy chém, nhưng âm mưu của kẻ thù đã không thành.
Sự kiên cường ấy càng trở nên xúc động khi biết rằng trong những ngày bị giam cầm, Nguyễn Thị Nhỏ vẫn giữ được tinh thần lạc quan và niềm tin vào tương lai. Trong tù, bà cùng nữ đồng chí Bảo Lương từng làm thơ đón xuân. Những câu thơ nói về mùa xuân giữa cảnh tù đày cho thấy dù thân thể bị giam cầm, tinh thần của người chiến sĩ vẫn không thể bị khuất phục. Với Nguyễn Thị Nhỏ, mùa xuân trong ngục tối không phải là mùa xuân của tuyệt vọng mà là lời hẹn với một mùa xuân tự do đang ở phía trước.
Năm 1933, thực dân Pháp đưa Nguyễn Thị Nhỏ cùng nhiều chiến sĩ cộng sản ra xét xử tại Sài Gòn. Bà là người phụ nữ duy nhất trong phiên tòa đứng lên tố cáo chế độ thực dân và bác bỏ những lời buộc tội nhằm vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Ban đầu, bà bị tuyên án tử hình. Trước sức ép của dư luận trong nước và quốc tế, bản án sau đó được giảm xuống 15 năm tù khổ sai. Ngày 16 tháng 5 năm 1933, bà bị đưa ra Côn Đảo cùng nhiều tù nhân cộng sản khác.
Nhưng những năm tháng tù đày không thể dập tắt ý chí của người nữ chiến sĩ. Năm 1935, trong bối cảnh phong trào Đông Dương Đại hội phát triển, một đoàn đại biểu Mặt trận Bình dân Pháp đến thị sát các nhà tù ở Đông Dương. Nguyễn Thị Nhỏ đã tranh thủ cơ hội tiếp xúc với nhà báo tiến bộ người Pháp Louis-Marie Ferreux để tố cáo chế độ nhà tù hà khắc của thực dân Pháp. Nhờ những hoạt động vận động và sự can thiệp của các lực lượng tiến bộ, tháng 7 năm 1935, chính quyền thực dân buộc phải đặc xá cho bà. Sau nhiều năm bị giam cầm và tra tấn, bà trở về quê nhà Vĩnh Long trong tình trạng sức khỏe suy yếu nhưng vẫn tiếp tục bị theo dõi, quản thúc.
Ngay cả khi không còn được trực tiếp hoạt động như trước, Nguyễn Thị Nhỏ vẫn không từ bỏ lý tưởng của mình. Trong những năm bị quản thúc, bà cùng chồng là đồng chí Nguyễn Văn Phát tiếp tục góp sức chuẩn bị cho phong trào cách mạng ở quê nhà. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đất nước vừa giành được độc lập chưa bao lâu thì thực dân Pháp lại quay trở lại, chiến tranh tiếp tục lan rộng ở Nam Bộ. Nguyễn Thị Nhỏ không được sống lâu để chứng kiến trọn vẹn ngày đất nước đi đến thắng lợi cuối cùng. Ngày 21 tháng 11 năm 1946, sau nhiều năm chịu đựng những đòn tra tấn và tù đày khiến sức khỏe bị tổn thương nghiêm trọng, bà qua đời tại quê nhà, để lại người chồng và những người con thơ trong niềm tiếc thương của đồng chí, đồng bào.
Cuộc đời Nguyễn Thị Nhỏ chỉ kéo dài 37 năm, nhưng trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, bà đã sống một cuộc đời mà mỗi chặng đường đều gắn với vận mệnh của dân tộc. Từ một cô giáo trẻ đến người chiến sĩ cộng sản, từ những ngày hoạt động bí mật đến những năm tháng trong ngục tù, ở đâu bà cũng giữ vững lòng tin và phẩm chất của một người cách mạng. Điều khiến người đời nhớ đến bà không chỉ là những chức vụ từng đảm nhiệm hay những năm tháng tù đày, mà trước hết là sự lựa chọn đầy can đảm của một người phụ nữ trẻ: khi đất nước còn chìm trong nô lệ, bà đã lựa chọn đứng về phía nhân dân; khi kẻ thù dùng nhà tù và tra tấn để khuất phục, bà lựa chọn im lặng để bảo vệ đồng chí; khi thân thể đã chịu quá nhiều thương tích, bà vẫn không từ bỏ niềm tin vào ngày đất nước được độc lập.
Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Thị Nhỏ vẫn được nhắc nhớ trên những con đường, ngôi trường và trong những câu chuyện về những người phụ nữ Nam Bộ kiên trung. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một tuyến đường mang tên Nguyễn Thị Nhỏ được đặt để tưởng nhớ người nữ chiến sĩ đã dành tuổi xuân cho cách mạng. Nhưng có lẽ, ý nghĩa lớn nhất của việc nhớ về bà không nằm ở một con đường mang tên, mà ở việc những thế hệ sinh ra trong hòa bình vẫn hiểu rằng sự bình yên hôm nay không tự nhiên mà có. Đằng sau những ngày tháng bình yên ấy là tuổi trẻ của biết bao con người đã gửi lại cho đất nước trong những năm tháng chiến tranh.
Nguyễn Thị Nhỏ – người con gái của đất Ngã Tư – đã ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng lòng can đảm, sự thủy chung với cách mạng và tinh thần bất khuất của bà vẫn còn ở lại. Nhớ về bà là nhớ về một thế hệ phụ nữ Việt Nam đã không đứng ngoài lịch sử, mà trực tiếp bước vào lịch sử bằng chính tuổi trẻ, trí tuệ và cả sự hy sinh của mình. Xin được cúi đầu trước người nữ chiến sĩ cộng sản năm xưa, trước một cuộc đời ngắn ngủi nhưng đầy khí phách, để càng thêm trân trọng nền độc lập, tự do và cuộc sống bình yên mà hôm nay chúng ta đang được sống.
