Nguyễn Thị Như Trang – Nữ nhà văn khoác áo lính, đi qua những nẻo đường chiến tranh

Có những nhà văn viết về chiến tranh từ những câu chuyện được nghe kể, nhưng cũng có những người đã trực tiếp bước vào chiến trường, sống giữa những người lính và dùng chính trải nghiệm của mình để viết nên trang văn. Nguyễn Thị Như Trang là một người như thế. Hơn nửa thế kỷ cầm bút, bà vừa là nhà văn, nhà báo, vừa là một người lính mang quân hàm Thượng tá. Những năm tháng có mặt ở Mặt trận 559, chiến trường Campuchia và cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc đã trở thành chất liệu để bà viết nên những tác phẩm giàu dấu ấn về chiến tranh cách mạng và con người Việt Nam.

Từ cô kế toán đến người cầm bút

Nguyễn Thị Như Trang sinh ngày 31/12/1939, tại xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên, nay thuộc phường Sơn Nam. Những năm đầu đời, bà không đi theo con đường văn chương chuyên nghiệp. Công việc đầu tiên của bà là kế toán tại một ty thương nghiệp.

Nhưng trong con người người phụ nữ ấy sớm có một tình yêu đặc biệt dành cho văn chương. Năm 1964, khi vẫn đang làm công việc kế toán, bà viết vở kịch ngắn Ông cửa hàng trưởng. Tác phẩm đã được trao giải thưởng văn học của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, trở thành dấu mốc đầu tiên trên con đường cầm bút của Nguyễn Thị Như Trang.

Một năm sau, cơ hội lớn mở ra khi bà được cử tham gia lớp Viết văn trẻ khóa II của Hội Nhà văn Việt Nam (1965–1966). Sau khi hoàn thành khóa học, bà bước hẳn vào nghề báo, nghề văn.

Người nữ phóng viên giữa những năm tháng chiến tranh

Năm 1966, Nguyễn Thị Như Trang về làm phóng viên Báo Quân khu III. Ba năm sau, bà được điều về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, làm phóng viên rồi biên tập viên. Từ đây, cuộc đời của nữ nhà văn gắn bó sâu sắc với quân đội và những vùng đất nóng bỏng của chiến tranh.

Trong những năm chiến tranh, Nguyễn Thị Như Trang là nữ nhà văn duy nhất công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Nhưng bà không chỉ ngồi bên bàn viết. Với tư cách một nhà báo, nhà văn, bà đã trực tiếp có mặt tại nhiều chiến trường, trong đó có Mặt trận 559, chiến trường Campuchia và cuộc chiến tranh biên giới Việt – Trung năm 1979.

Những chuyến đi ấy đưa người phụ nữ cầm bút đến gần hơn với đời sống thực của người lính. Bà chứng kiến những gian khổ, mất mát và cả những khoảnh khắc bình dị của con người giữa chiến tranh. Chính những trải nghiệm ấy trở thành nguồn chất liệu quan trọng trong sáng tác của bà.

Từ một người viết văn trẻ, Nguyễn Thị Như Trang dần trưởng thành trong môi trường quân đội và được phong quân hàm Thượng tá Quân đội nhân dân Việt Nam. Bà cũng là đảng viên và trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1976.

Những trang văn được viết từ chính những nẻo đường chiến tranh

Nguyễn Thị Như Trang dành phần lớn sự nghiệp sáng tác cho đề tài chiến tranh cách mạng và những vấn đề đặt ra sau chiến tranh. Sau hơn nửa thế kỷ cầm bút, bà để lại một khối lượng tác phẩm đáng kể, gồm 10 tập truyện ngắn, truyện vừa và 5 tập tiểu thuyết, cùng nhiều tác phẩm ký và bút ký.

Năm 1969, tập truyện Màu tím hoa mua ra đời, đánh dấu một bước tiến đáng chú ý trong sự nghiệp văn chương của bà. Tác phẩm sau đó giành Giải nhì cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ 1966–1967.

Những năm tiếp theo, bà liên tục cho ra đời các tác phẩm viết về chiến tranh và con người trong chiến tranh như Thành phố bờ biển, Câu chuyện ở rừng, Ánh lửa từ chân sóng, Khoảng sáng trong rừng, Cây thông non...

Đặc biệt, Khoảng sáng trong rừng trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Thị Như Trang. Cùng với Màu tím hoa mua, tác phẩm này sau đó được lựa chọn trong cụm tác phẩm giúp bà được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học, Nghệ thuật năm 2012.

Những trang viết từ chiến trường Campuchia

Không chỉ viết về chiến tranh ở Việt Nam, Nguyễn Thị Như Trang còn trực tiếp đến chiến trường Campuchia. Những trải nghiệm tại đây được bà ghi lại trong tác phẩm Nhật ký Phnompênh, xuất bản năm 1981.

Đối với một nhà văn, việc trực tiếp sống giữa chiến trường đem lại một góc nhìn khác hẳn. Chiến tranh không còn là những con số hay những trận đánh trên bản đồ. Đó là những con người cụ thể, những người lính với nỗi nhớ gia đình, những cuộc chia ly, những ngày tháng sống giữa hiểm nguy.

Bởi vậy, trong sáng tác của Nguyễn Thị Như Trang, chiến tranh không chỉ hiện lên bằng tiếng súng mà còn qua những số phận và tình cảm rất đời thường.

Từ những trải nghiệm thực tế đến những trang văn giàu sức sống

Một trong những điểm đáng chú ý trong sự nghiệp của Nguyễn Thị Như Trang là bà luôn gắn việc sáng tác với thực tế cuộc sống.

Tác phẩm của bà không dừng ở việc tái hiện chiến tranh mà còn hướng đến những vấn đề nảy sinh trong đời sống con người sau chiến tranh. Bà viết về người lính, người phụ nữ, những con người trở về từ chiến trường và phải đối diện với một cuộc sống mới.

Năm 1994, bút ký Người ở đảo của bà được trao Giải A của Bộ Tư lệnh Hải quân. Cũng trong năm này, tập truyện Chuyện thời con gái nhận Giải thưởng văn học Bộ Quốc phòng.

Những giải thưởng ấy cho thấy sức sống của một ngòi bút đã đi qua nhiều chiến trường nhưng vẫn không ngừng tìm kiếm những câu chuyện mới trong cuộc sống.

Người nữ binh cầm bút

Điều làm nên nét riêng của Nguyễn Thị Như Trang không chỉ nằm ở những tác phẩm bà để lại, mà còn ở chính hành trình của một người phụ nữ làm văn nghệ trong quân đội.

Trong những năm tháng chiến tranh, giữa môi trường vốn phần lớn là nam giới, bà vẫn đi đến những nơi gian khổ, trực tiếp thu thập tư liệu và viết về những người lính. Bà vừa là người quan sát, vừa là người trong cuộc.

Chính vì thế, những gì bà viết không chỉ đến từ trí tưởng tượng của nhà văn mà còn được nuôi dưỡng bởi những năm tháng sống cùng chiến trường.

Bà từng được Nhà nước trao tặng Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Ba và Huân chương Chiến công hạng Nhì.

Một đời viết và những trang văn còn ở lại

Trong sự nghiệp của mình, Nguyễn Thị Như Trang còn để lại nhiều tác phẩm đáng chú ý như Biệt thự có giàn hoa tím, Đứa con bị ruồng bỏ, Tôi đi chợ Mỹ, Những nẻo đường chiến tranh, Tháng Tư thương mến, 101 giai thoại làng văn nghệ, Điều không khắc vào đá...

Mỗi tác phẩm là một lát cắt của cuộc đời, từ chiến tranh đến hòa bình, từ những năm tháng gian khổ đến những biến chuyển của xã hội sau ngày đất nước thống nhất.

Đặc biệt, Màu tím hoa mua và Khoảng sáng trong rừng đã đưa tên tuổi Nguyễn Thị Như Trang đến với Giải thưởng Nhà nước về Văn học, Nghệ thuật năm 2012, một sự ghi nhận quan trọng đối với những đóng góp của bà cho nền văn học Việt Nam.

“Khoảng sáng” còn lại sau một đời cầm bút

Ngày 5/12/2016, Nguyễn Thị Như Trang qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 76 tuổi.

Bà đã khép lại một hành trình dài từ cô kế toán trẻ đến nhà văn, nhà báo và người sĩ quan quân đội. Nhưng những năm tháng bà đi qua vẫn còn được lưu giữ trong những trang sách.

Đó là những trang viết về chiến tranh được tạo nên từ sự trải nghiệm trực tiếp của một người phụ nữ đã sống cùng người lính, đi qua chiến trường và chứng kiến những mất mát của một thời đại.

Nguyễn Thị Như Trang – Nhà văn, Thượng tá, người nữ binh cầm bút – có thể đã rời xa cuộc đời, nhưng những Màu tím hoa mua, Khoảng sáng trong rừng, Những nẻo đường chiến tranh... vẫn còn đó như những lát cắt của một thế hệ đã sống, chiến đấu và viết nên lịch sử bằng chính cuộc đời mình.