Nguyễn Thị Quang Thái – Người nữ chiến sĩ kiên cường giữa những năm tháng tù đày

Thời kỳ lịch sử: 1929–1944 – từ phong trào học sinh, Xô viết Nghệ Tĩnh, phong trào dân chủ đến thời kỳ đấu tranh bí mật chống thực dân Pháp.
Phần 1: Cô gái Vinh và người chị Nguyễn Thị Minh Khai

Nguyễn Thị Quang Thái sinh năm 1915 tại thành phố Vinh, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước.

Cha bà là Nguyễn Huy Bình, quê Nhân Chính, Hà Nội, làm việc trong ngành đường sắt. Mẹ là Đỗ Thị Thơ, quê Đức Thọ, Hà Tĩnh, buôn bán nhỏ để cùng chồng nuôi các con. Gia đình có nhiều người con, trong đó hai chị em Nguyễn Thị Minh Khai và Nguyễn Thị Quang Thái sau này đều trở thành những nữ chiến sĩ cách mạng tiêu biểu.

Quang Thái lớn lên ở Vinh trong những năm đất nước đầy biến động.

Người chị lớn hơn bà vài tuổi là Nguyễn Thị Minh Khai.

Minh Khai sớm tham gia hoạt động cách mạng.

Và chính người chị ấy đã dìu dắt cô em gái bước vào con đường mà sau này cả hai đều phải trả giá bằng mạng sống.

Năm 1929, sau khi học xong bậc tiểu học ở Vinh, Quang Thái được gia đình cho vào học tại Trường nữ sinh Đồng Khánh ở Huế.

Cô gái mới mười bốn tuổi.

Nhưng Huế lúc ấy không chỉ có trường học.

Đó còn là nơi phong trào yêu nước trong học sinh, sinh viên đang phát triển.

Quang Thái nhanh chóng tham gia phong trào.

Bà được giao nhiệm vụ phát triển “tổ nữ sinh đỏ” trong học sinh.

Người trực tiếp giao nhiệm vụ và trao đổi công việc với bà là Võ Nguyên Giáp, khi ấy đang hoạt động trong tổ chức Tân Việt và làm việc tại Quan Hải tùng thư, đồng thời cộng tác với báo Tiếng Dân.

Một nữ sinh tuổi còn rất trẻ đã bước vào hoạt động bí mật.

Bà chưa thể biết con đường phía trước sẽ đưa mình đến đâu.

Nhưng lịch sử đã nhanh chóng trả lời.

Chỉ một thời gian ngắn sau, cô nữ sinh Đồng Khánh bị thực dân Pháp bắt.

Chú thích ảnh: Chân dung Nguyễn Thị Quang Thái và tư liệu về gia đình bà.
Nguồn ảnh: Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, Ban Quản lý Di tích Nghệ An và tư liệu gia đình được công bố.

Phần 2: Mười sáu tuổi trong lao Thừa Phủ

Năm 1931, khi mới 16 tuổi, Nguyễn Thị Quang Thái bị thực dân Pháp bắt vì tham gia hoạt động yêu nước trong giới nữ sinh và ủng hộ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Bà bị giam tại lao Thừa Phủ ở Huế.

Có những người bước vào nhà tù khi đã trưởng thành.

Nguyễn Thị Quang Thái bước vào đó khi tuổi đời còn rất nhỏ.

Một cô gái mười sáu tuổi.

Nhưng nhà tù không biến bà thành một người khiếp sợ.

Trái lại, ngay trong lao Thừa Phủ, bà đã thể hiện khí phách của một người hoạt động cách mạng.

Một câu nói được tư liệu ghi lại:

“Không ai tố giác bạn, bạn đừng tố giác ai.”

Đó là cách bà nhìn những người cùng cảnh ngộ.

Không chỉ bảo vệ mình.

Mà còn bảo vệ đồng chí.

Bảo vệ tổ chức.

Trong lao Thừa Phủ, bà còn sáng tác một bài thơ thể hiện quyết tâm hy sinh cho lý tưởng cách mạng. Những câu thơ ấy được truyền trong nhà lao và trở thành một dấu ấn về khí phách của cô gái trẻ.

Điều đặc biệt là Võ Nguyên Giáp cũng bị giam tại lao Thừa Phủ trong thời gian này.

Từ khu giam nam, ông từng nhận ra Quang Thái ở khu nhà giam nữ.

Hai người khi ấy đều còn rất trẻ.

Đều đang ở phía bên kia của những cánh cửa sắt.

Và cả hai đều chưa thể biết rằng nhiều năm sau, họ sẽ trở thành vợ chồng.

Cuối năm 1931, Quang Thái được trả tự do trước thời hạn và bị trục xuất khỏi Huế, sau đó bị quản thúc tại địa phương.

Nhưng tự do không có nghĩa là bà từ bỏ hoạt động.

Trở về Vinh, bà giúp mẹ buôn bán.

Bên ngoài là cuộc sống của một cô gái bình thường.

Bên trong vẫn là một người chiến sĩ.

Chú thích ảnh: Lao Thừa Phủ ở Huế – nơi Nguyễn Thị Quang Thái từng bị giam giữ khi còn là một nữ sinh trẻ.
Nguồn ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và tư liệu Di tích lịch sử.

Phần 3: Một tình yêu được xây dựng từ lý tưởng

Sau khi được trả tự do, Nguyễn Thị Quang Thái và Võ Nguyên Giáp tiếp tục gặp nhau.

Hai người từng gặp nhau trong những hoạt động của phong trào Tân Việt.

Từng nhìn thấy nhau trong hoàn cảnh tù đày.

Và sau khi ra tù, họ tiếp tục đồng hành.

Tình cảm của họ không bắt đầu từ một cuộc sống bình yên.

Nó được hình thành giữa những năm tháng mà cả hai đều phải hoạt động trong điều kiện bị chính quyền thuộc địa theo dõi.

Ngày 28/9/1935, hai người tổ chức đám cưới tại Vinh.

Sau đó, họ ra Hà Nội.

Quang Thái tiếp tục học tập và hoạt động.

Bà thi đỗ xuất sắc vào Trường Đại học Y Hà Nội.

Nhưng con đường học tập ấy không kéo dài.

Hoạt động cách mạng trong giới học sinh, sinh viên khiến bà bị đuổi học.

Bà chuyển sang tham gia Hội Truyền bá Quốc ngữ, góp phần vận động và tổ chức các lớp học.

Đó là một công việc phù hợp với điều bà từng theo đuổi từ thời còn là một nữ sinh:

đưa kiến thức đến với người dân.

Cuộc sống gia đình của hai người cũng rất ngắn ngủi.

Họ có một người con gái là Võ Hồng Anh.

Nhưng thời gian được sống cùng nhau chẳng bao lâu.

Khi Võ Nguyên Giáp sang Trung Quốc hoạt động, Quang Thái ở lại và tiếp tục công việc cách mạng.

Bà gửi con về cho gia đình bên nội ở Quảng Bình để có điều kiện hoạt động bí mật.

Đó là một quyết định rất khó khăn đối với một người mẹ.

Nhưng bà đã chọn.

Không phải vì bà không yêu con.

Mà vì bà hiểu rằng nếu tiếp tục hoạt động, con gái sẽ cần một nơi an toàn hơn.

Và từ đây, cuộc đời Quang Thái ngày càng đi sâu vào hoạt động bí mật.

Chú thích ảnh: Võ Nguyên Giáp và Nguyễn Thị Quang Thái trong những năm tháng còn bên nhau.
Nguồn ảnh: Tư liệu gia đình và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 4: Người vợ trẻ, người mẹ trẻ và người liên lạc của cách mạng

Sau khi Võ Nguyên Giáp rời Việt Nam để tiếp tục hoạt động, Nguyễn Thị Quang Thái ở lại.

Bà vừa chăm con trong thời gian đầu, vừa tiếp tục hoạt động cách mạng.

Sau đó, bà gửi con về Quảng Bình với gia đình nhà chồng và chuyển sang hoạt động bí mật.

Theo tư liệu của Di tích Nhà tù Hỏa Lò, Quang Thái từng đảm nhiệm công tác liên lạc cho Trung ương Đảng.

Công việc liên lạc trong điều kiện bí mật không phải một công việc đơn giản.

Một người liên lạc phải biết giữ kín thông tin.

Phải biết cách di chuyển.

Phải biết cách bảo vệ người mình liên hệ.

Và quan trọng nhất, phải chịu được sức ép khi bị theo dõi.

Năm 1941, chị gái bà – Nguyễn Thị Minh Khai – bị đưa ra xét xử tại Sài Gòn.

Quang Thái đã tìm cách vào Nam, thuê luật sư và tìm cách thăm chị.

Trong một phiên tòa, theo tư liệu của Nhà tù Hỏa Lò, Quang Thái đã kịp thời giấu một mảnh giấy do Minh Khai ném cho Lê Duẩn nhưng bị rơi ngay trước mặt lính áp giải.

Đó là một hành động nhỏ.

Nhưng nó cho thấy sự nhanh trí và bình tĩnh của bà trong một tình huống cực kỳ nguy hiểm.

Nguyễn Thị Minh Khai sau đó bị kết án tử hình và hy sinh năm 1941.

Hai chị em.

Hai người phụ nữ.

Cùng bước vào con đường cách mạng.

Người chị ra đi trước.

Người em tiếp tục ở lại.

Nhưng Quang Thái không có nhiều thời gian.

Thực dân Pháp vẫn theo dõi gia đình và những người thường xuyên lui tới nhà bà ở Vinh.

Ngày 1/6/1942, chúng đột kích.

Một cán bộ cách mạng bị bắt.

Và Nguyễn Thị Quang Thái cũng bị bắt.

Lần này, nhà tù sẽ không còn là nơi bà chỉ đi qua trong tuổi trẻ.

Đó sẽ là nơi bà trải qua những năm tháng cuối cùng của cuộc đời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về hai chị em Nguyễn Thị Minh Khai – Nguyễn Thị Quang Thái và không gian Vinh gắn với gia đình, hoạt động của bà.
Nguồn ảnh: Ban Quản lý Di tích Nghệ An và tư liệu lịch sử địa phương.

Phần 5: Hỏa Lò – người nữ tù không khai một lời

Sau khi bị bắt ngày 1/6/1942, Nguyễn Thị Quang Thái bị đưa ra xét xử.

Tòa Đại hình Hà Nội tuyên bà 16 năm tù và giam tại nhà tù Hỏa Lò.

Ở Hỏa Lò, thực dân Pháp tìm cách khai thác thông tin từ bà.

Một trong những điều chúng muốn biết là đường dây liên lạc với Hoàng Văn Thụ, một cán bộ lãnh đạo của Đảng.

Nhưng Quang Thái không khai.

Các tư liệu của Nhà tù Hỏa Lò ghi nhận rằng bà chịu tra tấn nhưng vẫn giữ khí tiết, không tiết lộ những điều kẻ địch muốn biết.

Nhưng câu chuyện về bà trong nhà tù không chỉ là câu chuyện về chịu đựng.

Quang Thái còn chăm sóc những người tù khác.

Động viên chị em.

Tổ chức học tập.

Dạy văn hóa.

Dạy tiếng Pháp.

Và cùng những người tù đấu tranh chống chế độ hà khắc của nhà tù.

Một người phụ nữ bị kết án 16 năm tù.

Thân thể bị giam cầm.

Nhưng bà vẫn tìm cách làm những điều có ích cho những người xung quanh.

Đó là điều rất đáng nhớ.

Bởi nhà tù muốn biến người tù thành những cá nhân tuyệt vọng.

Quang Thái lại cố gắng biến những người cùng cảnh ngộ thành một tập thể biết yêu thương, học tập và động viên nhau.

Những tháng cuối năm 1943, một trận dịch thương hàn xảy ra tại Hỏa Lò.

Nhiều tù nhân mắc bệnh.

Với kiến thức y học mà bà từng được học trong thời gian ngắn ở Trường Y, Quang Thái hết lòng chăm sóc người bệnh.

Bà chăm sóc người khác.

Nhưng rồi chính bà cũng nhiễm bệnh.

Sức khỏe suy kiệt nhanh chóng.

Và một người phụ nữ mới 28 tuổi khi ấy bắt đầu biết rằng mình có thể không còn nhiều thời gian.

Chú thích ảnh: Nhà tù Hỏa Lò – nơi Nguyễn Thị Quang Thái bị giam từ năm 1942 và trải qua những ngày cuối đời.
Nguồn ảnh: Di tích Nhà tù Hỏa Lò.

Phần 6: Người mẹ chờ một lần gặp con

Khi biết bệnh tình của mình ngày càng nặng, Nguyễn Thị Quang Thái nhắn mẹ chồng đưa con gái Hồng Anh đến để gặp lần cuối.

Đứa trẻ lúc ấy còn rất nhỏ.

Người mẹ đã xa con trong những năm tháng hoạt động bí mật.

Và giờ đây, khi bệnh tật khiến bà không còn biết mình sẽ sống được bao lâu, điều bà mong muốn là được nhìn thấy con.

Mẹ chồng bà đưa Hồng Anh lên đường.

Nhưng chiến tranh đã ngăn họ lại.

Đoàn tàu đi được một đoạn thì phải quay về vì tuyến đường sắt bị máy bay ném bom.

Cuộc gặp cuối cùng giữa mẹ và con đã không thể xảy ra.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện Nguyễn Thị Quang Thái trở nên đặc biệt đau lòng.

Bà có thể chịu đựng nhà tù.

Có thể chịu đựng tra tấn.

Có thể giữ kín những điều cần giữ.

Nhưng điều bà không thể làm được là vượt qua chiến tranh để gặp con gái lần cuối.

Trong những ngày cuối ở Hỏa Lò, các tù chính trị đấu tranh quyết liệt để yêu cầu quản ngục đưa bà đi chữa bệnh.

Cuối cùng, bà được đưa sang “Nhà thương Làm Phúc”, tức cơ sở điều trị bệnh truyền nhiễm thuộc Bệnh viện Bạch Mai ngày nay.

Nhưng cơ thể bà đã quá yếu.

Những năm tháng hoạt động.

Những lần tù đày.

Những trận tra tấn.

Những ngày chăm sóc người bệnh trong dịch thương hàn.

Tất cả đã bào mòn sức lực của người phụ nữ trẻ.

Bà chỉ mới 29 tuổi.

Một người mẹ trẻ.

Một người vợ đã phải chia lìa chồng.

Một người em đã mất chị gái.

Một người chiến sĩ đã dành phần lớn tuổi trẻ cho cách mạng.

Và giờ đây, bà nằm lại trong bệnh viện.

Không được nhìn thấy con.

Không được gặp lại người chồng.

Không được nhìn thấy ngày đất nước độc lập.

Chú thích ảnh: Bệnh viện Bạch Mai – nơi Nguyễn Thị Quang Thái được đưa đến điều trị trong những ngày cuối đời.
Nguồn ảnh: Tư liệu Bệnh viện Bạch Mai và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 7: Ngày 29/1/1944 – một người mẹ trẻ ra đi

Ngày 29/1/1944, Nguyễn Thị Quang Thái qua đời tại Hà Nội.

Bà mới 29 tuổi.

Cuộc đời người phụ nữ ấy kết thúc trong một căn bệnh mà bà mắc phải khi đang chăm sóc những người tù khác.

Đó là một chi tiết không cần phải tô vẽ.

Bởi bản thân nó đã đủ sức lay động.

Bà không chết trong một trận đánh.

Không chết trên pháp trường.

Bà chết sau những năm tháng tù đày, khi cơ thể đã kiệt quệ vì bệnh tật và những điều kiện khắc nghiệt của nhà tù.

Theo tư liệu của Nhà tù Hỏa Lò, tang lễ của bà được tổ chức đơn giản, bí mật; bà được an táng tại một nghĩa trang nhỏ ở làng Tương Mai, Hà Nội. Sau ngày đất nước thống nhất, phần mộ được chuyển về Nghĩa trang Mai Dịch.

Nguyễn Thị Quang Thái ra đi khi cuộc đấu tranh vẫn còn tiếp diễn.

Cách mạng Tháng Tám chưa đến.

Đất nước chưa giành được độc lập.

Võ Nguyên Giáp vẫn đang ở bên ngoài.

Con gái Hồng Anh còn quá nhỏ để hiểu người mẹ mà mình đã mất.

Và có lẽ, điều đau lòng nhất là:

Quang Thái không được gặp con lần cuối.

Bà đã chờ.

Nhưng chiến tranh đã khiến chuyến tàu đưa con gái đến với mẹ phải quay trở lại.

Đó là một trong những mất mát riêng tư nhất của một người phụ nữ đã hy sinh cả tuổi trẻ cho đất nước.

Lời kết: Một người phụ nữ đã gửi lại tuổi trẻ cho đất nước

Nguyễn Thị Quang Thái sống 29 năm.

Nhưng nếu chỉ nhớ về bà như “người vợ đầu của Võ Nguyên Giáp” thì lịch sử sẽ trở nên quá nhỏ bé so với cuộc đời bà.

Trước khi là vợ của một vị tướng sau này, bà đã là một người hoạt động cách mạng.

Trước khi làm mẹ, bà đã là một nữ sinh tham gia phong trào yêu nước.

Trước khi bước vào một cuộc hôn nhân, bà đã từng bị thực dân Pháp bắt và giam khi mới 16 tuổi.

Và sau khi trở thành vợ, thành mẹ, bà vẫn tiếp tục hoạt động.

Đó mới là điều cần được nhớ.

Quang Thái không sống một cuộc đời bình thường.

Bà không có nhiều năm tháng được sống bên chồng.

Không có một gia đình yên ổn.

Không có cơ hội nhìn con gái lớn lên.

Không có cơ hội chứng kiến ngày đất nước độc lập.

Nhưng bà đã để lại một hình ảnh rất rõ:

một người phụ nữ trẻ có ý chí và trách nhiệm với con đường mình lựa chọn.

Trong nhà tù Hỏa Lò, khi bị tra tấn để khai báo, bà không khuất phục.

Khi đồng chí mắc bệnh, bà chăm sóc.

Khi chị em tù nhân cần được học tập, bà dạy họ.

Khi nhà tù đàn áp, bà cùng những người khác đấu tranh.

Đến khi chính mình mắc bệnh, bà vẫn không có điều kiện được sống như một người bệnh bình thường.

Và điều khiến người đọc đau lòng nhất lại không phải những đòn tra tấn.

Mà là cuộc gặp cuối cùng với con gái đã không thể xảy ra.

Một người mẹ biết mình sắp chết.

Một đứa trẻ đang trên đường đến gặp mẹ.

Nhưng máy bay ném bom khiến đoàn tàu phải quay đầu.

Hai mẹ con chỉ cách nhau một chuyến tàu.

Nhưng chiến tranh đã khiến họ không bao giờ còn được gặp nhau.

Đó là cái giá rất thật mà những con người trong thời chiến phải chịu.

Không phải tất cả sự hy sinh đều diễn ra trên chiến trường.

Có những sự hy sinh diễn ra trong nhà tù.

Trong những căn phòng bệnh.

Trong những cuộc chia tay không kịp nói hết lời.

Trong những đứa trẻ lớn lên mà không còn mẹ.

Nguyễn Thị Quang Thái là một trường hợp như thế.

Bà ra đi năm 1944.

Chỉ một năm trước khi Cách mạng Tháng Tám thành công.

Bà không biết ngày độc lập sẽ đến.

Nhưng bà đã sống và hy sinh trong niềm tin rằng ngày ấy phải đến.

Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời bà, chúng ta có thể thấy một điều rất giản dị:

Hòa bình không chỉ được đánh đổi bằng những trận chiến lớn.

Nó còn được đánh đổi bằng những người phụ nữ trẻ phải xa con.

Những người vợ phải xa chồng.

Những người chị em lần lượt mất nhau.

Những người tù chết trong bệnh tật.

Những người không bao giờ được nhìn thấy thành quả của chính cuộc đời mình.

Nguyễn Thị Quang Thái là một trong những người như vậy.

Bà hy sinh khi mới 29 tuổi.

Nhưng điều bà để lại không dừng ở năm 1944.

Đó là ký ức về một người phụ nữ đã sống có lý tưởng, có tình yêu, có tình mẫu tử và có lòng trung thành với đồng chí.

Bà không phải một biểu tượng xa cách với đời thường. Bà là một người phụ nữ rất đời thường – biết yêu, biết nhớ con, biết đau, biết sợ mất người thân – nhưng vẫn chọn đứng về phía cuộc đấu tranh mà mình tin là đúng.

Và chính điều ấy khiến sự hy sinh của Nguyễn Thị Quang Thái trở nên gần gũi hơn với chúng ta.

Chúng ta biết ơn bà không chỉ vì bà đã chiến đấu.

Mà còn vì bà đã chấp nhận mất đi những điều riêng tư quý giá nhất của một người phụ nữ để góp phần vào một tương lai mà bà không bao giờ được nhìn thấy.

Nguyễn Thị Quang Thái đã không sống đến ngày đất nước hòa bình. Nhưng những người như bà đã góp phần để những người Việt Nam sau này được sống trong hòa bình.

Đó là lý do câu chuyện của bà cần được kể lại.