NGUYỄN THỊ QUANG THÁI – NGƯỜI VỢ ĐẦU TIÊN CỦA ĐẠI TƯỚNG VÕ NGUYÊN GIÁP VÀ CUỘC CHIA LY KHÔNG NGÀY GẶP LẠI

Có những câu chuyện tình trong lịch sử không kết thúc bằng đoàn tụ mà kết thúc bằng sự hy sinh và câu chuyện giữa Nguyễn Thị Quang Thái với Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một trong những câu chuyện khiến nhiều người xúc động nhất. Nguyễn Thị Quang Thái sinh năm 1915 tại thành phố Vinh, Nghệ An trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước. Bà là em ruột của nữ chiến sĩ cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai. Ngay từ nhỏ, Quang Thái đã chứng kiến chị gái tham gia hoạt động cách mạng và nhiều lần bị thực dân Pháp theo dõi, đàn áp. Chính môi trường ấy đã sớm hun đúc trong bà tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh.

Năm 1929, khi mới 14 tuổi, bà vào Huế học tại trường Đồng Khánh. Trên chuyến tàu từ Vinh vào Huế, bà gặp một thanh niên trẻ tuổi tên Võ Nguyên Giáp, khi ấy cũng đang hoạt động trong tổ chức Tân Việt Cách mạng Đảng cùng với Nguyễn Thị Minh Khai.

Không ai biết rằng cuộc gặp gỡ tình cờ trên chuyến tàu ấy lại mở đầu cho một mối lương duyên kéo dài suốt cuộc đời của vị Đại tướng tương lai.

Tại Huế, Nguyễn Thị Quang Thái nhanh chóng tham gia phong trào học sinh yêu nước. Cuối năm 1930, khi mới 16 tuổi, bà bị thực dân Pháp bắt giữ vì tham gia lãnh đạo phong trào nữ sinh ủng hộ phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Bà bị kết án 3 năm t.ù tại nhà lao Thừa Phủ. Dù tuổi đời còn rất trẻ, bà vẫn thể hiện bản lĩnh khiến nhiều người khâm phục. Các bạn tù sau này kể lại rằng bà thường động viên mọi người bằng câu nói: "Không ai khai bạn, bạn không khai ai." Trong thời gian bị giam giữ, Võ Nguyên Giáp cũng bị bắt và giam tại nhà lao Thừa Phủ. Dù không thể gặp mặt trực tiếp nhưng hai người vẫn tìm cách gửi tin tức cho nhau thông qua các tù nhân khác. Chính những tháng ngày trong lao t.ù đã khiến tình cảm giữa họ trở nên sâu đậm hơn.

Cuối năm 1934, cả hai lần lượt được trả tự do. Ngày 28/9/1935, Nguyễn Thị Quang Thái và Võ Nguyên Giáp chính thức kết hôn tại Vinh. Đó là một đám cưới giản dị của hai người trẻ không có tài sản gì ngoài lòng yêu nước và niềm tin vào tương lai dân tộc. Sau khi kết hôn, hai người ra Hà Nội sinh sống và tiếp tục hoạt động cách mạng.

Nguyễn Thị Quang Thái được giao phụ trách công tác vận động phụ nữ, nữ trí thức và giới công thương. Bà đồng thời là liên lạc viên cho nhiều cán bộ lãnh đạo quan trọng của Đảng như Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ, Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn... Dù thi đỗ xuất sắc vào Trường Y sĩ Hà Nội, bà vẫn bị thực dân Pháp đuổi học vì tham gia phong trào yêu nước.

Năm 1938, bà tích cực tham gia Hội Truyền bá Quốc ngữ, trực tiếp đứng lớp và hướng dẫn nhiều người dân biết đọc, biết viết. Với bà, khai sáng dân trí cũng là một mặt trận đấu tranh vì độc lập dân tộc. Cuối năm 1939, bà sinh người con gái duy nhất là Võ Hồng Anh. Tưởng chừng hạnh phúc gia đình sẽ bắt đầu từ đây, nhưng đất nước lúc ấy lại đang bước vào giai đoạn cam go nhất.

Tháng 5 năm 1940, Võ Nguyên Giáp nhận nhiệm vụ sang Trung Quốc hoạt động cách mạng. Khi ông lên đường, con gái mới chưa đầy một tuổi. Không ai biết đó sẽ là lần cuối cùng hai vợ chồng được gặp nhau. Người chồng ra đi mang theo nhiệm vụ cứu nước. Người vợ ở lại tiếp tục hoạt động bí mật giữa vòng vây của thực dân.

Năm 1941, chị gái bà là Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp đưa ra xét xử và sau đó xử bắn tại Hóc Môn. Tại phiên tòa, Nguyễn Thị Quang Thái đã có mặt và nhanh trí giấu đi một mảnh giấy quan trọng bị rơi ra từ phía chị gái, giúp bảo vệ nhiều cán bộ cách mạng khỏi sự truy xét của địch. Sau cái chết của Nguyễn Thị Minh Khai, cha bà vì quá đau buồn cũng qua đời không lâu sau đó. Liên tiếp những mất mát đổ xuống gia đình người nữ chiến sĩ trẻ tuổi.

Ngày 1/6/1942, do bị chỉ điểm, Nguyễn Thị Quang Thái bị thực dân Pháp bắt giữ lần thứ hai. Lần này bà bị kết án 12 năm t.ù và giam tại nhà tù Hỏa Lò. Những cuộc tra khảo và tra tấn dã man liên tục diễn ra. Nhưng bà vẫn giữ vững khí tiết. Không khai báo. Không phản bội đồng đội. Không tiết lộ bí mật của tổ chức. Trong t.ù, Nguyễn Thị Quang Thái còn mở các lớp học văn hóa cho nữ t.ù nhân, giúp nhiều người biết đọc, biết viết và giữ vững tinh thần cách mạng.

Cuối năm 1943, dịch sốt phát ban bùng phát trong nhà t.ù Hỏa Lò. Dù bản thân đã suy kiệt, bà vẫn chăm sóc các t.ù nhân bị bệnh. Chính vì vậy bà cũng bị lây bệnh, sức khỏe ngày một yếu đi. Khi được chuyển đến bệnh viện Robin để điều trị, bà linh cảm mình khó qua khỏi. Điều cuối cùng bà mong muốn chỉ là được gặp lại cô con gái nhỏ mà mình đã xa cách nhiều năm. Người thân lập tức đưa Võ Hồng Anh từ Quảng Bình ra Hà Nội. Nhưng số phận đã quá nghiệt ngã. Hai mẹ con không kịp gặp nhau.

Ngày 29/1/1944, Nguyễn Thị Quang Thái qua đời khi mới 29 tuổi. Bà ra đi trong lúc đất nước vẫn còn chìm trong xiềng xích. Ra đi khi chưa gặp lại chồng, chưa gặp lại con gái. Và chưa được nhìn thấy ngày độc lập mà mình đã dành cả tuổi xuân để đấu tranh.

Dù nhiều thập kỷ đã trôi qua, Nguyễn Thị Quang Thái vẫn luôn giữ một vị trí đặc biệt trong ký ức của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Trong lần trở lại nhà t.ù Hỏa Lò, nơi người vợ trẻ từng bị giam cầm và hy sinh, ông đã viết những dòng đầy xúc động để tưởng nhớ bà, người đồng chí, người bạn đời đã gửi lại tuổi xuân cho cách mạng. "Nhớ mãi hương hồn của các anh, các đồng chí, các anh chị, nhớ mãi hình ảnh của Quang Thái, người vợ, người mẹ của chúng tôi." Bởi Nguyễn Thị Quang Thái không chỉ là người bạn đời mà còn là người đồng chí đã cùng ông đi qua những năm tháng đầu tiên của cách mạng.

Cuộc đời Nguyễn Thị Quang Thái chỉ kéo dài 29 năm. Nhưng trong 29 năm ấy là lòng yêu nước, là sự kiên trung trước ngục tù, là tình yêu son sắt với gia đình và là sự hy sinh thầm lặng cho độc lập dân tộc.

Tên tuổi của bà có thể không xuất hiện nhiều trong những trang sử lớn. Nhưng mãi mãi là một phần không thể tách rời của lịch sử cách mạng Việt Nam và câu chuyện về một thế hệ đã sẵn sàng hiến dâng cả tuổi trẻ cho Tổ quốc.