Nguyễn Thị Rành – Má Tám Rành, người mẹ của “Đất thép” Củ Chi

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ – Củ Chi, Gia Định; đặc biệt giai đoạn kháng chiến chống Mỹ.
1. Người mẹ sinh ra giữa vùng đất thép

Nguyễn Thị Rành sinh năm 1900, tại ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp, huyện Củ Chi.

Tuổi thơ của mẹ đã không bình yên.

Cha mẹ mất sớm, gia đình nghèo túng. Khi mới 14 tuổi, mẹ bị người ta bắt về làm mướn để trừ món nợ mà cha mẹ đã vay.

Cuộc đời của cô bé Nguyễn Thị Rành khi ấy có lẽ không ai nghĩ rằng sau này sẽ trở thành một trong những biểu tượng của Củ Chi.

Nhưng chính trên mảnh đất nhiều đau thương ấy, mẹ đã lớn lên.

Và rồi chiến tranh đến.

Mẹ bước vào cuộc kháng chiến như biết bao người dân Củ Chi khác:

không phải từ một thao trường, mà từ chính căn nhà, mảnh ruộng và xóm làng của mình.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về Mẹ Việt Nam Anh hùng, Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Rành. Nguồn tư liệu từ Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và các cơ quan báo chí, bảo tàng địa phương.

2. Từ người mẹ thành người chiến sĩ

Trong kháng chiến, Má Tám Rành tham gia hoạt động cách mạng ở địa phương.

Trong những năm chống Mỹ, mẹ giữ nhiều vai trò tại xã Phước Hiệp, trong đó có Hội trưởng Hội mẹ chiến sĩ và Chính trị viên Xã đội Phước Hiệp.

Nhưng những chức danh ấy chưa nói hết công việc của mẹ.

Mẹ đào hầm.

Mẹ nuôi giấu cán bộ.

Mẹ lo lương thực.

Mẹ canh gác.

Mẹ cùng dân quân tham gia chiến đấu.

Và khi cán bộ, chiến sĩ gặp nguy hiểm, mẹ tìm cách cứu họ thoát khỏi vòng vây.

Báo Nhân Dân ghi nhận mẹ là một trong những người dân Củ Chi kiên gan bám trụ, động viên chồng con ra trận và tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng.

3. Những căn hầm dưới lòng đất

Củ Chi trở thành vùng đất nổi tiếng bởi hệ thống địa đạo.

Nhưng phía sau những đường hầm ấy là bàn tay của hàng nghìn người dân.

Trong số đó có Má Tám Rành.

Mẹ từng xung phong đào hầm, đào địa đạo để cán bộ, du kích có nơi ẩn náu, chiến đấu.

Những công việc ấy nghe có vẻ bình thường.

Nhưng hãy thử hình dung:

đất cứng.

Dụng cụ thô sơ.

Làm việc trong điều kiện có thể bị phát hiện bất cứ lúc nào.

Một tiếng động lạ.

Một tốp lính xuất hiện.

Một cuộc càn quét.

Tất cả đều có thể khiến căn hầm trở thành nơi nguy hiểm nhất.

Nhưng mẹ vẫn làm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về hệ thống địa đạo và hoạt động đào hầm ở Củ Chi. Ảnh dùng để tái hiện bối cảnh chung; không khẳng định những người trong ảnh là Má Tám Rành nếu chú thích gốc không xác nhận.

4. Cách mạng cần việc gì, mẹ cũng làm

Có một câu được nhắc lại khi kể về Má Tám Rành:

“Cách mạng cần việc gì mẹ cũng ráng làm hết sức.”

Đó không phải một khẩu hiệu.

Nó gần như là cách mẹ sống trong những năm chiến tranh.

Cần đào hầm – mẹ đào.

Cần nuôi cán bộ – mẹ nuôi.

Cần canh gác – mẹ canh.

Cần vận động nhân dân – mẹ đi.

Cần chiến đấu – mẹ cùng dân quân chiến đấu.

Cần động viên con trai ra trận – mẹ động viên.

Nhưng không ai có thể chuẩn bị cho mẹ điều đau đớn nhất:

lần lượt nhận tin những người con của mình hy sinh.

5. Những người con lần lượt ra trận

Gia đình Má Tám Rành có 10 người con, trong đó tám người con trai hy sinh trong hai cuộc kháng chiến; hai người cháu của mẹ cũng hy sinh.

Mỗi người con ra đi là một lần căn nhà vắng thêm một người.

Một người con.

Rồi người thứ hai.

Rồi người thứ ba.

Chiến tranh cứ thế lấy đi từng người.

Có lẽ đau đớn nhất đối với một người mẹ không phải là một lần nhận tin dữ.

Mà là nỗi chờ đợi kéo dài qua nhiều năm, với mỗi lần có người lính tìm đến nhà, trái tim lại thấp thỏm không biết tin gì đang chờ mình.

6. Mẹ vẫn đứng vững

Những mất mát ấy không khiến Má Tám Rành rời bỏ cuộc đấu tranh.

Ngược lại, mẹ tiếp tục hoạt động.

Mẹ vẫn đào hầm.

Vẫn nuôi cán bộ.

Vẫn tham gia công tác địa phương.

Vẫn động viên những người còn lại tiếp tục chiến đấu.

Đây chính là điều khiến hình ảnh Má Tám Rành trở thành biểu tượng.

Không phải bởi mẹ không đau.

Mà bởi mẹ đau nhưng không khuất phục.

Chú thích ảnh: Hình ảnh về Mẹ Nguyễn Thị Rành và không gian tưởng niệm mẹ tại Củ Chi. Nhà tưởng niệm mẹ được khánh thành năm 2013 và sau đó được mở rộng.

7. Những trận càn và người mẹ trong lòng đất

Củ Chi là nơi đối phương liên tục tổ chức các cuộc càn quét.

Người dân phải sống trong điều kiện đặc biệt.

Ban ngày có thể là đồng ruộng.

Nhà cửa.

Đường làng.

Nhưng dưới lòng đất lại là một thế giới khác.

Cán bộ trú ẩn.

Thương binh được chăm sóc.

Vũ khí được cất giữ.

Các cuộc họp diễn ra.

Và những người mẹ như Má Tám Rành trở thành người bảo vệ cho thế giới dưới lòng đất ấy.

Nếu bị phát hiện, họ không chỉ mất mạng.

Họ có thể bị bắt và tra tấn để khai ra cán bộ.

8. Bị bắt nhưng không khuất phục

Má Tám Rành từng bị đối phương bắt và tra tấn.

Nhưng mẹ vẫn giữ vững khí tiết cách mạng.

Đây là một chi tiết cần được kể rất cẩn trọng.

Không nên thêm những màn tra tấn cụ thể nếu tài liệu không xác nhận.

Chúng ta chỉ biết chắc rằng mẹ từng bị bắt, bị tra tấn và vẫn không khuất phục.

Chừng đó đã đủ để thấy sự kiên cường của người phụ nữ ấy.

Bởi trong một cuộc chiến, người bị bắt không còn khẩu súng trong tay.

Chỉ còn lại ý chí.

9. Người mẹ bảo vệ những người con của cách mạng

Những cán bộ, chiến sĩ được mẹ nuôi giấu không phải lúc nào cũng là con ruột.

Nhưng trong căn nhà và căn hầm của mẹ, họ trở thành những người con.

Mẹ lo cho họ từng bữa ăn.

Lo nơi trú ẩn.

Lo đường đi.

Lo khi có càn quét.

Và khi họ bị thương, những người phụ nữ Củ Chi lại tìm cách chăm sóc.

Báo Nhân Dân ghi nhận các bà mẹ Củ Chi là hậu phương quan trọng, vừa sản xuất, nuôi quân, vừa nuôi giấu cán bộ, chiến sĩ.

Má Tám Rành là một trong những người tiêu biểu nhất cho hình ảnh ấy.

10. Người mẹ của “Đất thép”

Củ Chi được gọi là “Đất thép thành đồng”.

Không phải vì mảnh đất ấy không có đau thương.

Mà vì con người trên mảnh đất ấy đã chịu đựng những đau thương khủng khiếp mà vẫn bám trụ.

Má Tám Rành chính là một hình ảnh cô đọng của Củ Chi.

Một người mẹ nghèo.

Từng bị bắt làm thuê khi mới 14 tuổi.

Sau này trở thành cán bộ, dân quân, người nuôi giấu cán bộ.

Có tám người con trai và hai người cháu hy sinh.

Nhưng vẫn không rời bỏ mảnh đất của mình.

11. Không chỉ là người mẹ có nhiều con hy sinh

Nếu chỉ kể rằng Má Tám Rành có tám người con trai hy sinh thì vẫn chưa đủ.

Bởi mẹ còn là một người trực tiếp tham gia cuộc chiến.

Mẹ không đứng bên ngoài.

Mẹ đào hầm.

Mẹ hoạt động trong mạng lưới cơ sở.

Mẹ tham gia công tác dân quân.

Mẹ làm chính trị viên xã đội.

Mẹ từng bị bắt.

Mẹ đồng hành cùng những trận đánh của dân quân địa phương.

Vì vậy, hình ảnh chính xác hơn không chỉ là:

“một người mẹ mất con.”

Mà là:

“một người mẹ vừa mất con, vừa chiến đấu và phục vụ chiến đấu.”

12. Những người con không trở về

Chiến tranh kết thúc.

Nhưng căn nhà của Má Tám Rành không thể trở lại như trước.

Những người con đã hy sinh không trở về.

Những người cháu cũng không trở về.

Mẹ đã mất đi những người thân yêu nhất trong cuộc đời mình.

Nhưng điều còn lại là ký ức.

Là những cái tên.

Là bàn thờ.

Là những câu chuyện đồng đội kể lại.

Và là một quê hương hòa bình mà những người đã hy sinh không còn cơ hội nhìn thấy.

13. Ngày đất nước hòa bình

Má Tám Rành sống đến năm 1979.

Mẹ qua đời ngày 26/1/1979, chỉ vài năm sau ngày đất nước thống nhất.

Mẹ đã kịp nhìn thấy hòa bình.

Nhưng chỉ trong một thời gian rất ngắn.

Có lẽ không ai có thể biết chính xác trong những năm tháng cuối đời, mẹ đã nghĩ gì khi nhìn lại căn nhà của mình.

Nhìn những người con không còn.

Nhìn những đồng đội đã mất.

Nhìn vùng đất Củ Chi đã đi qua chiến tranh.

Nhưng chúng ta có thể hiểu một điều:

mẹ đã sống đủ lâu để biết rằng những hy sinh của gia đình mình không vô nghĩa.

14. Danh hiệu Anh hùng

Ngày 6/11/1978, Nhà nước tuyên dương Nguyễn Thị Rành danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong chiến đấu và phục vụ chiến đấu.

Đó là sự ghi nhận đối với chính cuộc đời hoạt động của mẹ.

Không chỉ vì tám người con trai đã hy sinh.

Mà vì bản thân mẹ cũng đã chiến đấu.

Đã phục vụ chiến đấu.

Đã bảo vệ cán bộ.

Đã bám trụ trên vùng đất Củ Chi.

Sau này, năm 1994, mẹ được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

15. Một con đường mang tên mẹ

Ngày nay, tại Củ Chi có một tuyến đường mang tên Nguyễn Thị Rành.

Con đường nối từ khu vực trung tâm TP.HCM về vùng Đất thép Củ Chi.

Người dân địa phương quen gọi là đường Mẹ Rành.

Đó là một cách tưởng niệm rất đẹp.

Bởi con đường hôm nay là nơi người dân đi lại trong hòa bình.

Không còn tiếng súng.

Không còn những cuộc càn.

Không còn những căn hầm phải đóng kín để tránh quân thù.

Và tên người mẹ đã hy sinh cả gia đình mình trở thành một phần của đời sống bình thường.

16. Nhà tưởng niệm dưới quê mẹ

Tại ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp, Củ Chi có Nhà tưởng niệm Mẹ Việt Nam Anh hùng – Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Rành.

Công trình được khánh thành năm 2013; sau đó được mở rộng để đáp ứng nhu cầu tưởng niệm và giáo dục truyền thống.

Đó không chỉ là nơi đặt bàn thờ.

Nó còn là nơi để những thế hệ sau biết rằng:

trước khi Củ Chi trở thành một địa danh lịch sử, nơi đây là quê hương của những con người bình thường đã phải chịu đựng một cuộc chiến phi thường.

17. Một người mẹ và tám người con

Có những câu chuyện chiến tranh được kể bằng số lượng quân.

Bằng vũ khí.

Bằng trận đánh.

Câu chuyện Má Tám Rành có thể kể bằng một con số khác:

8.

Tám người con trai.

Tám cuộc đời.

Tám lần người mẹ phải đối diện với sự mất mát.

Và thêm hai người cháu cũng hy sinh.

Mười người thân trong gia đình.

Mười khoảng trống không thể lấp đầy.

Đó là cái giá mà một gia đình Củ Chi đã trả cho chiến tranh.

18. Nhưng mẹ không chỉ là một biểu tượng của mất mát

Nếu chỉ nhìn Má Tám Rành bằng những giấy báo tử, chúng ta sẽ bỏ quên phần quan trọng nhất.

Mẹ còn là người đã hành động.

Mẹ đã đào đất.

Đào hầm.

Nuôi giấu cán bộ.

Tham gia dân quân.

Giữ liên lạc.

Bảo vệ những người chiến đấu.

Vận động nhân dân.

Và chịu đựng đòn tra tấn.

Bởi vậy, mẹ không chỉ đại diện cho những bà mẹ có con hy sinh.

Mẹ còn đại diện cho những người phụ nữ trực tiếp đứng trong cuộc chiến.

19. Củ Chi và những người mẹ

Má Tám Rành không phải người mẹ duy nhất của Củ Chi phải chịu mất mát.

Vùng đất này có hàng nghìn gia đình chịu ảnh hưởng của chiến tranh.

Có người mẹ mất chồng.

Có người mất con.

Có người mất cả gia đình.

Có người vừa nuôi con vừa nuôi cán bộ.

Có người đào hầm ban ngày, chăm thương binh ban đêm.

Có người trở thành du kích.

Có người làm giao liên.

Củ Chi tồn tại được không chỉ nhờ những người cầm súng.

Mà còn nhờ những người giữ cho người cầm súng có thể tồn tại.

20. Người mẹ trong lòng đất

Có một hình ảnh có thể giúp chúng ta hiểu về Má Tám Rành.

Không phải hình ảnh một người mẹ đứng trước tượng đài.

Mà là hình ảnh một người mẹ ngồi dưới lòng đất.

Xung quanh là những cán bộ, chiến sĩ.

Phía trên là tiếng máy bay.

Tiếng xe.

Tiếng quân càn.

Mẹ biết nếu căn hầm bị phát hiện, tất cả sẽ gặp nguy hiểm.

Nhưng mẹ vẫn ở đó.

Giữ bí mật.

Giữ mạng sống cho những người bên cạnh.

Đó là cách một người mẹ Củ Chi chiến đấu.

21. “Một tấc không đi, một ly không rời”

Người dân Củ Chi từng truyền nhau tinh thần:

“Một tấc không đi, một ly không rời, bám sát thắt lưng địch mà đánh.”

Báo Nhân Dân sử dụng câu nói này để mô tả tinh thần chiến đấu của người dân Củ Chi.

Má Tám Rành là hiện thân của tinh thần ấy.

Mẹ không rời quê.

Không bỏ cuộc.

Không khuất phục.

Dù chiến tranh lấy đi từng người con.

22. Những năm cuối đời

Sau ngày hòa bình, mẹ không còn phải sống trong những căn hầm tránh càn.

Nhưng những người con đã hy sinh vẫn không thể trở về.

Mẹ sống thêm vài năm trong thời bình.

Ngày 26/1/1979, Má Tám Rành qua đời.

Mẹ ra đi khi đất nước đã thống nhất.

Có lẽ đó là điều thanh thản nhất mà một người mẹ đã đi qua chiến tranh có thể nhận được:

quê hương mình đã hòa bình.

Lời kết – Má Tám Rành và những người con nằm lại

Nếu đứng giữa Củ Chi hôm nay, chúng ta khó hình dung vùng đất này từng trải qua chiến tranh khốc liệt đến mức nào.

Những con đường giờ đông người.

Những cánh đồng yên bình.

Những căn nhà có tiếng trẻ con.

Những người dân đi làm, đi học.

Một cuộc sống rất bình thường.

Nhưng dưới lớp đất ấy là ký ức của một thời đại khác.

Ở đó có những căn hầm.

Có những người từng trú dưới lòng đất.

Có những chiến sĩ từng được một người mẹ nấu cho bữa cơm.

Có những thương binh từng được chăm sóc.

Và có một người mẹ tên Nguyễn Thị Rành.

Mẹ từng là cô bé mồ côi cha mẹ từ sớm.

Mới 14 tuổi đã bị bắt đi làm mướn để trừ nợ.

Nhưng cuộc đời không dừng lại ở đó.

Mẹ trở thành người chiến sĩ.

Người cán bộ.

Người dân quân.

Người đào hầm.

Người nuôi giấu cán bộ.

Người mẹ của những người lính.

Và cuối cùng:

người mẹ có tám người con trai và hai người cháu hy sinh cho Tổ quốc.

Có lẽ điều đau đớn nhất trong cuộc đời mẹ không phải một lần nhận giấy báo tử.

Mà là nhiều lần.

Mỗi lần một người con ra đi.

Mỗi lần một chỗ trên bàn ăn trở nên trống.

Mỗi lần một người mẹ phải tự nhủ rằng:

đứa con ấy sẽ không trở về nữa.

Nhưng mẹ vẫn sống.

Vẫn chiến đấu.

Vẫn bảo vệ những người con khác của cách mạng.

Ngày 6/11/1978, Nhà nước phong tặng mẹ danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ngày hôm nay, con đường mang tên mẹ chạy qua vùng đất Củ Chi.

Người dân đi trên con đường ấy có thể không biết hết câu chuyện của người phụ nữ mà tên mình đang mang.

Nhưng mỗi bước chân bình yên trên con đường ấy cũng là một lời nhắc:

đã có những người từng phải trả giá bằng cả gia đình để chúng ta có được một cuộc sống không còn chiến tranh.

Và Má Tám Rành không phải một nhân vật chỉ để chúng ta ngưỡng mộ.

Mẹ còn nhắc chúng ta về cái giá của hòa bình.

Hòa bình không tự nhiên mà có.

Nó được đánh đổi bằng tuổi trẻ.

Bằng máu.

Bằng những căn nhà mất người.

Bằng những người mẹ chờ con.

Và bằng những người mẹ như Má Tám Rành – người đã mất tám người con trai và hai người cháu nhưng vẫn kiên cường bám đất, bám dân, bám cách mạng đến ngày cuối đời.

Xin được nghiêng mình trước Mẹ Việt Nam Anh hùng – Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Rành.

Xin được nhớ đến tám người con trai của mẹ.

Xin được nhớ đến hai người cháu đã hy sinh.

Xin được nhớ đến những cán bộ, chiến sĩ từng được mẹ che chở.

Và xin được nhớ đến những người mẹ Củ Chi đã âm thầm giữ lửa cho cuộc chiến giữa vùng đất thép.

Ngày hôm nay, chúng ta không còn phải đào hầm để tránh bom.

Không còn phải giấu cán bộ trong lòng đất.

Không còn phải tiễn những người con ra trận mà không biết ngày trở về.

Đó chính là điều mà những người như Má Tám Rành đã mong muốn.

Một đất nước được sống trong hòa bình.

Và vì thế, cách tốt nhất để biết ơn mẹ không chỉ là dựng tượng, đặt tên đường hay thắp một nén nhang.

Mà còn là trân trọng hòa bình, gìn giữ đất nước và sống xứng đáng với những người đã nằm lại.