Nguyễn Thị Rịa – Người phụ nữ để tên mình gắn với một vùng đất

Người kể: Ông Nguyễn Văn Thạnh – hậu duệ đời thứ mười của gia tộc bà Rịa, người chăm sóc khu mộ và đền thờ bà tại phường Tam Long, thành phố Bà Rịa.

Tôi là con cháu đời thứ mười của bà Nguyễn Thị Rịa. Nhiều người nghe "Bà Rịa" thì nghĩ đó chỉ là tên một thành phố, một tỉnh, nhưng ít ai biết bà là người có thật – một cô gái bình dân, sinh ra trong nghèo khó, đã đi vào đất hoang, cầm cuốc, cầm liềm, xây dựng nơi đây thành chốn yên bình cho bao đời sau này.

Bà sinh năm 1665, ở vùng đất Phú Yên xưa. Năm 1680, khi mới 15 tuổi, bà cùng đoàn người lưu dân rời quê hương, đi về phía Nam tìm đất sống. Khi ấy, vùng đất chúng ta đang ở – Bà Rịa, Vũng Tàu – còn là rừng rậm hoang sơ, lau sậy bao la, thú dữ lang thang, lầy lội muỗi mòng. Nhiều người đi được nửa đường thì quay lại, bảo: "Đất này không thể sống được đâu!".

Nhưng bà Rịa không lùi bước. Cô nói với mọi người:

"Nếu ai cũng sợ khó, thì đất mãi hoang thôi. Chúng ta ở đây, khai phá, trồng lúa, dựng nhà – sẽ thành làng, thành phố mà."

Bà dẫn mọi người đến khu Đồng Xoài ngày nay, tay cầm cuốc sắt, chặt cây, đốt rừng, đắp đê, khai kênh. Mỗi ngày, bà dậy trước bình minh, ngủ sau nửa đêm. Đất mặn không trồng được lúa, bà tìm cách dẫn nước ngọt vào, trồng rau màu trước, rồi cải tạo đất. Người đi theo bà thấy cô dũng cảm, công bằng, ai đó khó khăn thì giúp đỡ, ai cãi nhau thì hòa giải – nên ai cũng phục, đều gọi trìu mến là Bà Rịa.

Bà đã khai khẩn được gần 1.500 mẫu ruộng. Nhưng bà không giữ cho riêng mình – bà chia phần lớn cho những người nghèo, người mới đến chưa có đất. Bà còn trích ra 300 mẫu làm ruộng công, thu hoạch lấy chi cho việc xây dựng chùa, sửa đường, giúp trẻ mồ côi và người già không nơi nương tựa.

Bà sống một cuộc đời giản dị, không lấy chồng, không có con riêng, nhưng coi toàn thể dân trong vùng như con cháu mình. Bà chứng kiến 5 đời chúa Nguyễn, luôn kiên định: chỉ mong dân được yên ổn, đất nước được thống nhất, không có chiến tranh.

Khi bà mất năm 1759, ở tuổi 95, cả vùng tang thương. Người dân đồng lòng đặt tên cho vùng đất này là Bà Rịa, để đời đời nhớ đến người phụ nữ không có vương miện, không có gươm vàng, nhưng đã xây dựng quê hương bằng chính bàn tay và tấm lòng nhân ái.

Ông Thạnh chỉ tay ra cửa, hướng về khu chợ đông đúc, đường phố rộn ràng, rồi nói:

"Ngày nay, khi các con đi trên đường, nghe tên 'Bà Rịa', hãy nhớ: đây không phải tên do vua ban, không phải tên do quan đặt. Đây là tên của một người mẹ, một người chị, đã cùng mọi người chặt cây, đắp đê, chia cơm sẻ áo, để chúng ta có nơi chốn hôm nay. Tên bà được ghi không chỉ trên bản đồ, mà trong trái tim từng người dân vùng đất này."