Nguyễn Thị Suốt (1906–1968) – người phụ nữ bình dị đã để lại một câu chuyện lớn bên dòng sông quê hương

Có những con người đi vào lịch sử bằng những chiến công lớn. Cũng có những người được nhớ đến từ một công việc tưởng như rất đỗi bình thường. Với Mẹ Suốt, đó là những chuyến đò.

Ngày nay, khi đứng bên dòng Nhật Lệ ở Đồng Hới, thật khó hình dung rằng hơn nửa thế kỷ trước, nơi đây từng là một trong những điểm giao thông phải đối mặt với bom đạn ác liệt. Trên dòng sông ấy, một người phụ nữ đã ở tuổi gần 60 vẫn ngày ngày chèo đò đưa cán bộ, bộ đội, thương binh và hàng hóa qua sông.

Người phụ nữ ấy tên là Nguyễn Thị Suốt. Nhân dân quen gọi bà bằng cái tên gần gũi: Mẹ Suốt.

Mẹ không phải một vị tướng, không đứng trên bục chỉ huy, cũng không có trong tay một thứ vũ khí đặc biệt. Hình ảnh gắn với Mẹ là một chiếc đò nhỏ và mái chèo giữa dòng nước. Nhưng chính những chuyến đò ấy đã trở thành một phần của ký ức về Quảng Bình trong những năm tháng chiến tranh.

1. Từ một người phụ nữ của làng chài

Nguyễn Thị Suốt sinh năm 1906, quê ở làng Vạn Chài, Phú Mỹ, nay thuộc khu vực Bảo Ninh, thành phố Đồng Hới, Quảng Bình. Mẹ sinh trưởng trong một gia đình ngư dân nghèo và tuổi thơ gắn với nhiều nhọc nhằn. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi còn trẻ, Mẹ từng phải đi ở trong một thời gian dài để kiếm sống. Đó là một cuộc đời của lao động và thiếu thốn, rất khác với những hình dung thông thường về một “anh hùng” trong sách lịch sử.

Mẹ Suốt vốn làm nghề chèo đò, dòng sông Nhật Lệ vì thế không phải một nơi xa lạ đối với Mẹ. Mẹ hiểu con nước, hiểu bến sông và quen với công việc đưa người từ bờ này sang bờ khác. Có lẽ chính những điều tưởng như bình thường ấy đã chuẩn bị cho Mẹ một công việc đặc biệt khi chiến tranh lan đến quê hương.

2. Khi dòng sông trở thành tuyến lửa

Trong những năm chiến tranh, Quảng Bình giữ vị trí quan trọng trên tuyến giao thông chi viện từ miền Bắc vào chiến trường. Đồng Hới và khu vực sông Nhật Lệ nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá.

Ngày 7/2/1965, một đợt đánh phá lớn diễn ra tại khu vực Đồng Hới. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong hoàn cảnh máy bay Mỹ liên tục oanh tạc, Mẹ Suốt vẫn tiếp tục chèo đò qua sông, phục vụ việc vận chuyển và giữ liên lạc giữa Đồng Hới với Bảo Ninh.

Đây là thời điểm Mẹ đã ở tuổi gần 60. Ở tuổi ấy, nhiều người có lẽ chỉ mong một cuộc sống yên ổn bên gia đình. Nhưng Mẹ Suốt lại nhận về mình một công việc mà mỗi chuyến đi đều tiềm ẩn nguy hiểm. Chiếc đò nhỏ trở thành phương tiện đưa bộ đội, cán bộ, thương binh và hàng hóa qua sông. Và dòng Nhật Lệ - vốn là một phần quen thuộc của quê hương trở thành nơi Mẹ phải đối mặt với những cuộc đánh phá. Bom khiến cho một chuyến đò vốn chỉ mất một khoảng thời gian ngắn trở thành một hành trình đòi hỏi sự gan dạ và bình tĩnh.

3. Một mái chèo – nhiều chuyến đi

Điều đáng nhớ về Mẹ Suốt không nằm ở một chuyến đò duy nhất. Đó là sự bền bỉ của hàng trăm chuyến đi. Mỗi chuyến đò đều có thể được nhìn như một việc nhỏ: đưa người qua sông. Nhưng khi đặt những chuyến đò ấy vào hoàn cảnh lịch sử, ý nghĩa của chúng trở nên khác hẳn. Một người lính cần sang sông để tiếp tục nhiệm vụ, một cán bộ cần qua sông để giữ liên lạc, một thương binh cần được đưa đến nơi an toàn, một chuyến hàng cần được vận chuyển. Tất cả những công việc ấy đều cần một con đường. Và trong một thời điểm mà con đường trên mặt đất có thể bị bom đạn chia cắt, dòng sông trở thành một tuyến giao thông quan trọng. Mẹ Suốt đã góp phần giữ cho tuyến đường ấy tiếp tục hoạt động.

Theo một số tư liệu, số chuyến đò Mẹ thực hiện trong một năm có thể lên tới khoảng 1.400 chuyến. Con số cụ thể có thể được ghi nhận khác nhau giữa các nguồn, nhưng điểm thống nhất trong các tư liệu là Mẹ đã thực hiện công việc này trong một thời gian dài và với tần suất rất cao. Vì vậy, câu chuyện về Mẹ không chỉ là câu chuyện về lòng dũng cảm mà còn là câu chuyện về sự kiên trì.

Ngày này qua ngày khác.

Chuyến này nối chuyến khác.

Mái chèo lại xuống nước.

Con đò lại rời bến.

4. Khi người chèo đò trở thành Anh hùng

Năm 1966, Mẹ Suốt được mời tham dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua toàn quốc. Ngày 1/1/1967, Mẹ được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động vì những thành tích trong phục vụ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tên Mẹ cũng được ghi trong danh sách những cá nhân được tặng danh hiệu Anh hùng Lao động của Quảng Bình.

Nhưng điều khiến câu chuyện về Mẹ đặc biệt không chỉ nằm ở một danh hiệu. Sau những lần được biểu dương, hình ảnh Mẹ vẫn gắn với công việc quen thuộc: Bến đò - Chiếc thuyền - Mái chèo. Bởi đối với Mẹ, việc phục vụ những chuyến đò không phải là một câu chuyện để kể về thành tích của bản thân. Đó là phần việc Mẹ lựa chọn làm khi quê hương đang cần.

5. Ngày dòng sông mất đi người chèo đò

Năm 1968, chiến tranh vẫn tiếp tục diễn ra ác liệt, Mẹ Suốt vẫn tham gia phục vụ công việc của địa phương. Ngày 11/10/1968, Mẹ hy sinh trong một trận bom khi đang làm nhiệm vụ (Theo: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Cổng thông tin Quảng Bình).

Mẹ ra đi ở tuổi ngoài 60. Dòng sông vẫn còn đó, nhưng người phụ nữ từng ngày chèo đò trên dòng sông ấy đã không còn trở lại. Có một điều rất đặc biệt trong câu chuyện của Mẹ Suốt: Mẹ không trở thành biểu tượng bởi một khoảnh khắc duy nhất. Mẹ được nhớ đến bởi cả một quá trình: Hàng trăm chuyến đò, những ngày tháng liên tục, một công việc lặp đi lặp lại và sự lựa chọn không bỏ cuộc ngay cả khi hoàn cảnh vô cùng nguy hiểm.

6. Nếu lịch sử có một âm thanh…

Nếu được chọn một âm thanh để kể về Mẹ Suốt, có lẽ đó không phải tiếng bom mà là tiếng mái chèo chạm nước. Giữa một thời đại đầy biến động, có một người phụ nữ vẫn ngày ngày đưa con đò từ bờ này sang bờ kia.

Có lẽ chính sự bình dị ấy khiến câu chuyện về Mẹ khó bị lãng quên. Bởi chiến tranh có thể kết thúc, những chiếc máy bay không còn xuất hiện trên bầu trời, những chuyến đò năm xưa cũng không còn, nhưng dòng Nhật Lệ vẫn chảy. Và bên dòng sông ấy, người dân Đồng Hới vẫn có thể nhìn thấy hình ảnh Mẹ Suốt qua pho tượng tưởng niệm.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Mẹ hy sinh. Khoảng cách thời gian khiến những người sinh ra trong hòa bình khó có thể hình dung đầy đủ những gì thế hệ cha ông từng trải qua. Nhưng lịch sử tồn tại để giúp con người hôm nay hiểu được điều đó, hiểu rằng một cuộc sống bình yên không phải tự nhiên mà có, rằng phía sau những trang sách lịch sử là những con người thật. Họ có tuổi thơ, gia đình, những nỗi sợ, những lựa chọn và có cả những hy sinh mà thế hệ sau không thể nhìn thấy hết.

Với Mẹ Suốt, đó là một người mẹ đã sống, lao động và cống hiến bên dòng Nhật Lệ — để rồi khi Mẹ đã đi xa, dòng sông quê hương vẫn tiếp tục mang câu chuyện ấy đi qua thời gian.