NGUYỄN THỊ THẬP: NỤ CƯỜI GIỮA NHỮNG MẤT MÁT KHÔNG THỂ ĐO ĐẾM

Bức ảnh chụp tại Đại hội “Phụ nữ 5 tốt” toàn miền Bắc tháng 4 năm 1964 giữ lại hình ảnh Nguyễn Thị Thập giữa những phụ nữ đến từ nhiều dân tộc. Đó là khoảnh khắc chính thức của một sự kiện lớn. Nhưng trong những khuôn mặt đang hướng về người chụp, có thể nhận ra cả sự hiện diện của những số phận khác nhau: người mẹ xa con, người vợ chờ tin chồng, người lao động cần học chữ, người cán bộ vừa sản xuất vừa làm nhiệm vụ. Hội phụ nữ khi ấy không chỉ là một tổ chức có báo cáo và nghị quyết; nó còn là nơi những câu chuyện riêng tìm được tiếng nói chung.

Nguyễn Thị Thập tên thật là Nguyễn Thị Ngọc Tốt, sinh ngày 10 tháng 10 năm 1908 ở Long Hưng, vùng Mỹ Tho. Bà bước vào hoạt động cách mạng từ tuổi trẻ, khi đời sống phụ nữ nông thôn vẫn chịu nhiều ràng buộc về gia đình và xã hội. Những tài liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam ghi bà từng đi qua đổ vỡ trong hôn nhân và trở về với con đường hoạt động xã hội. Chi tiết ấy có ý nghĩa bởi người phụ nữ đi vận động người khác thay đổi cuộc sống trước hết đã phải tự tìm con đường cho mình.

Những năm hoạt động ở Nam Bộ, bà tham gia xây dựng cơ sở, liên lạc và vận động quần chúng. Cuộc sống bí mật, nhà tù và những lần bị truy bắt khiến gia đình không thể có sự ổn định thông thường. Sau này, bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí trong phong trào phụ nữ. Nhưng giữa những cương vị ấy là một tổn thất mà tư liệu của Hội ghi rất rõ: bà đã mất chồng và hai người con trai trong sự nghiệp cách mạng. Chỉ một câu ngắn như thế đã đặt dưới những tấm ảnh hội nghị cả một khoảng trống không gì bù đắp được.

Năm 1956, Nguyễn Thị Thập đứng đầu Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và tiếp tục đảm nhiệm trách nhiệm ấy trong nhiều năm. Miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng đời sống mới, trong khi cuộc đấu tranh ở miền Nam chưa kết thúc. Không thể giải quyết tất cả bằng một lời kêu gọi. Những chương trình cụ thể, lớp học, phong trào thi đua và mạng lưới cán bộ cơ sở mới giúp phụ nữ có điều kiện thực hiện điều được vận động.

Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ III năm 1961 diễn ra trong bối cảnh ấy. Tổ chức Hội phải vừa củng cố công việc ở miền Bắc, vừa thể hiện sự gắn bó với phụ nữ miền Nam đang sống trong chiến tranh. Phong trào “Phụ nữ 5 tốt” sau đó trở thành một cách phát động thi đua, ghi nhận đóng góp của nhiều nhóm phụ nữ. Song sau những danh hiệu luôn là những khó khăn đời thường: thời gian cho con cái, gánh nặng sản xuất, sức khỏe và cả nỗi lo của người có người thân ở chiến trường.

Trong bức ảnh tháng 4 năm 1964, Nguyễn Thị Thập ngồi cùng đại biểu các dân tộc thiểu số. Bức ảnh không chứng minh họ đã nói gì hoặc nghĩ gì. Nó chỉ xác nhận rằng cuộc gặp đã diễn ra và bà có mặt trong đó. Những người đến từ vùng cao, vùng trung du, đồng bằng đều đang được mời tham gia một đời sống chính trị, xã hội rộng hơn trước.

Tuy nhiên, không có cơ sở để người viết tự gán suy nghĩ riêng cho Nguyễn Thị Thập trong buổi đại hội. Điều có thể khẳng định từ tư liệu là bà gắn bó lâu dài với công tác Hội, tham gia tổ chức và bồi dưỡng nhiều thế hệ cán bộ phụ nữ, đồng thời trải qua các mất mát gia đình mà chiến tranh để lại.

Bên cạnh hoạt động Hội, Nguyễn Thị Thập còn là đại biểu Quốc hội qua nhiều khóa, từng giữ vai trò lãnh đạo của Quốc hội. Những vị trí ấy phản ánh sự thay đổi trong chặng đường tham gia đời sống công của phụ nữ Việt Nam. Từ một cô gái ở vùng quê Long Hưng, bà trở thành người có tiếng nói trong những vấn đề quốc gia. Hành trình không thể tóm gọn thành chuyện một người “vượt khó” theo nghĩa đơn giản; nó đi cùng những chuyển động xã hội rộng lớn mà nhiều phụ nữ khác đã góp phần tạo nên.

Nguyễn Thị Thập mất ngày 19 tháng 3 năm 1996. Tài liệu chính thức ghi nhận bà được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý và danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Những sự vinh danh ấy nhắc đến đóng góp công khai của bà; nhưng có lẽ câu chuyện về bức ảnh năm 1964 lại giúp người sau nhìn thấy một lớp ký ức mềm hơn. Một người phụ nữ đã trải qua chiến tranh và tang tóc vẫn ngồi bên những người phụ nữ khác, trong một hoạt động nhằm mở ra cơ hội cho họ.

Bức ảnh không cho phép ta đọc được nỗi đau trong tâm trí Nguyễn Thị Thập. Không nên cố làm điều đó. Chỉ cần đặt nó cạnh những dữ kiện có thật về gia đình và công việc của bà, người đọc đã hiểu vì sao một cuộc gặp gỡ phụ nữ cũng có chiều sâu lịch sử. Đôi khi, điều quý nhất không nằm ở lời nói lớn, mà ở việc một con người sau nhiều mất mát vẫn dành phần đời còn lại để góp sức cho cuộc sống của những người khác.