Nguyễn Thị Vân Liệu – người nâng quả bom nổ chậm khỏi mặt đường Trường Sơn

Trên đường Trường Sơn, phá được một quả bom chưa chắc đã có nghĩa là hoàn thành nhiệm vụ. Nếu cho bom nổ ngay dưới mặt đất, một hố sâu có thể xuất hiện giữa đường, khiến đoàn xe chở vũ khí, lương thực phải dừng lại nhiều giờ. Người thanh niên xung phong vì thế phải giải cùng lúc hai bài toán: phá được bom và giữ được con đường.

Nguyễn Thị Vân Liệu đã tìm ra một cách giải đặc biệt cho bài toán ấy.

Chị sinh năm 1945 tại thôn Quyển Sơn, xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Trong ký ức của người thân và bạn bè, Vân Liệu là một cô gái nông thôn hiền hậu, hát hay, múa đẹp. Chị mới chỉ học đến những lớp đầu của chương trình bổ túc văn hóa nhưng rất nhanh nhẹn, tháo vát và ham tìm hiểu.

Ngày 28/6/1965, khi vừa tròn 20 tuổi, Nguyễn Thị Vân Liệu gia nhập lực lượng thanh niên xung phong. Chị được biên chế vào Đại đội 452, Đội N35, sau này thuộc đơn vị C6-N25 Hà Nam, làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông trên tuyến đường Trường Sơn.

Đơn vị của chị chốt giữ khu vực cua chữ A, ngầm Ta Lê và đèo Phu La Nhích, thường được gọi chung là trọng điểm ATP. Đây là một phần của Đường 20 – Quyết Thắng, tuyến đường dài khoảng 123km nối từ khu vực Phong Nha ở phía đông Trường Sơn sang địa phận tỉnh Khăm Muộn của nước bạn Lào.

Địa hình nơi đây vốn đã hiểm trở. Đường phải vượt qua núi cao, suối sâu và những đoạn dốc gấp. Không quân Mỹ lại liên tục đánh phá để ngăn các đoàn xe chi viện cho miền Nam. Bom vừa nổ xong, lực lượng thanh niên xung phong phải lao ra san lấp hố, sửa đường và tìm kiếm những quả bom chưa phát nổ.

Nguy hiểm nhất là bom nổ chậm.

Không ai biết chính xác lúc nào ngòi bom sẽ hoạt động. Quả bom có thể nằm im hàng giờ rồi bất ngờ phát nổ đúng lúc lực lượng sửa đường hoặc đoàn xe đi qua. Nếu chờ quá lâu, cả tuyến vận tải bị tắc. Nếu xử lý thiếu chính xác, người phá bom có thể không còn cơ hội thứ hai.

Trong một đợt máy bay đánh phá, một quả bom nổ chậm cắm xuống ngay giữa mặt đường. Phá bom theo cách thông thường có thể tạo ra một hố lớn, tiếp tục làm giao thông gián đoạn. Nguyễn Thị Vân Liệu đề xuất một phương pháp mới: tạo một vụ nổ có hướng từ phía dưới để hất quả bom lên khỏi mặt đất, khiến nó phát nổ trên không.

Chị đến bên quả bom, dùng dụng cụ moi đất ở phía dưới. Khi phần đất quanh thân bom được mở rộng, Vân Liệu phải cúi sát người, một tay giữ lấy quả bom, tay còn lại tiếp tục đào. Chỉ một chuyển động bất thường của ngòi nổ cũng có thể gây ra hậu quả tức thì.

Sau khi tạo được khoảng trống cần thiết, chị cuộn bìa của pháo sáng thành một chiếc phễu, đặt dưới quả bom. Kíp và thuốc nổ được bố trí để sức nổ tập trung theo hướng từ dưới lên. Vân Liệu lèn đất lại, nối dây cháy chậm rồi rời khỏi vị trí.

Khối thuốc nổ phát hỏa, hất quả bom lên khỏi mặt đất. Quả bom phát nổ trên không thay vì nằm sâu dưới đường. Sức ép vẫn rất lớn, nhưng mặt đường không bị khoét thành một hố bom mới. Sau khi kiểm tra an toàn, lực lượng thanh niên xung phong nhanh chóng thông tuyến để đoàn xe tiếp tục hành trình.

Sáng kiến ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài một lần phá bom. Phương pháp của Nguyễn Thị Vân Liệu vừa hạn chế thời gian sửa đường, vừa giảm nguy cơ cho đồng đội phải lao vào san lấp một hố bom lớn giữa trọng điểm. Bộ tư lệnh tiền phương Đoàn 559 sau đó phát động phong trào học tập phương pháp và tinh thần phá bom nổ chậm của chị trên toàn tuyến.

Nguyễn Thị Vân Liệu được mời báo cáo kinh nghiệm tại hội nghị mừng công của Đoàn 559 và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Huy hiệu của Người. Nhưng khi thời hạn phục vụ của một đợt thanh niên xung phong kết thúc, chị không trở về quê mà tình nguyện ở lại chiến trường, tiếp tục công tác với lực lượng Trường Sơn.

Ngày 27/5/1968, Nguyễn Thị Vân Liệu hy sinh trong một trận máy bay đánh phá khi đang làm nhiệm vụ. Chị mới 23 tuổi.

Năm 1968, chị được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Nhất và Huân chương Giải phóng. Ngày 10/4/2001, sau quá trình đồng đội và gia đình sưu tầm, đối chiếu lại hồ sơ thành tích, Chủ tịch nước truy tặng Nguyễn Thị Vân Liệu danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hiện chị an nghỉ tại khu mộ các Anh hùng, Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị.

Câu chuyện của Nguyễn Thị Vân Liệu không chỉ là câu chuyện về lòng can đảm. Nếu chỉ dũng cảm, người ta có thể phá quả bom bằng mọi giá. Nhưng chị còn nghĩ đến mặt đường sau tiếng nổ, đến những đoàn xe đang chờ và đến công sức của đồng đội sẽ phải bỏ ra nếu một hố bom mới xuất hiện.

Giữa chiến trường, cô gái mới ngoài hai mươi tuổi đã biến một tấm bìa pháo sáng, một khối thuốc nổ và sự hiểu biết tích lũy từ thực tế thành một phương pháp phá bom hiệu quả. Chị không chỉ đối diện với quả bom; chị còn tìm cách buộc sức nổ của nó phải rời khỏi con đường.

Nhờ vậy, sau tiếng nổ, đường vẫn còn. Và những đoàn xe lại tiếp tục đi về phía Nam.