NGUYỄN THỊ VÂN LIỆU – NGƯỜI NỮ ANH HÙNG GIỮA TUYẾN LỬA TRƯỜNG SƠN

Một cô gái Hà Nam và những năm tháng tuổi trẻ

Nguyễn Thị Vân Liệu, tên thật là Nguyễn Thị Liệu, sinh năm 1945 tại xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam. Chị lớn lên trong một gia đình và quê hương còn nhiều khó khăn. Tuổi thơ của chị cũng giống như biết bao cô gái nông thôn Việt Nam thời ấy: giản dị, chịu thương chịu khó và luôn mang trong mình những ước mơ rất đỗi bình thường.

Nhưng lịch sử đã đặt thế hệ của chị vào một hoàn cảnh đặc biệt. Đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh ác liệt. Ở phía trước là chiến trường, ở phía sau là những người mẹ, người cha, những mái nhà luôn thấp thỏm chờ tin con.

Năm 1965, khi mới 20 tuổi, Nguyễn Thị Liệu tình nguyện lên đường tham gia lực lượng phục vụ chiến đấu. Chị rời quê hương để đến với những nơi mà bom đạn có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Đó là một quyết định không hề dễ dàng.

Một cô gái tuổi đôi mươi vốn có thể chọn một cuộc sống bình yên, có thể lập gia đình, làm việc và sống bên những người thân yêu. Nhưng Liệu đã chọn con đường khác. Chị chọn đi về phía chiến trường, nơi đồng đội đang cần những người trẻ tuổi có sức khỏe, lòng nhiệt huyết và ý chí.

Điều đáng nói là hành trình đến với chiến trường của Liệu không phải lúc nào cũng thuận lợi. Có những trở ngại khiến chị từng gặp khó khăn trong việc được công nhận vào đơn vị. Thế nhưng chị không bỏ cuộc. Chị kiên trì đi theo đồng đội, vượt qua những chặng đường dài đầy gian khổ để đến Quảng Bình và tiếp tục làm nhiệm vụ.

Những ngày hành quân ấy không chỉ thử thách sức khỏe mà còn thử thách ý chí của một cô gái trẻ.

Nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, phẩm chất của Nguyễn Thị Vân Liệu càng được bộc lộ rõ.

Đi về phía Trường Sơn

Trường Sơn trong những năm chiến tranh không phải là một dãy núi bình yên như chúng ta hình dung ngày nay.

Đó là những con đường bị bom đánh phá liên tục, những vực sâu, những cánh rừng hiểm trở và những cung đường mà mỗi chuyến xe đi qua đều có thể trở thành mục tiêu của máy bay địch.

Đường Trường Sơn là tuyến vận tải chiến lược quan trọng, đưa sức người và sức của từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Vì vậy, đối với quân đội và lực lượng thanh niên xung phong, giữ cho đường thông, xe chạy cũng chính là góp phần bảo đảm cho chiến trường.

Nguyễn Thị Vân Liệu đã có mặt trên tuyến đường ấy.

Công việc của chị gắn với những nhiệm vụ vô cùng nguy hiểm, đặc biệt là xử lý bom nổ chậm và bảo đảm giao thông.

Bom nổ chậm là một trong những hiểm họa đáng sợ. Sau khi máy bay thả bom, không phải quả bom nào cũng lập tức phát nổ. Có những quả nằm sâu dưới lòng đất và có thể phát nổ bất cứ lúc nào. Nếu không xử lý, tuyến đường sẽ bị ách tắc. Nếu xử lý không đúng cách, người phá bom có thể phải trả giá bằng chính mạng sống của mình.

Thế nhưng Vân Liệu không lùi bước.

Chị cùng đồng đội tìm cách tiếp cận những quả bom, nghiên cứu phương pháp phá bom sao cho vừa an toàn hơn cho người thực hiện, vừa hạn chế việc phá hỏng mặt đường.

Đó không chỉ là công việc cần lòng dũng cảm.

Nó còn đòi hỏi sự bình tĩnh, thông minh và khả năng sáng tạo.

“Kiện tướng phá bom” trên tuyến lửa

Điểm đặc biệt trong câu chuyện về Nguyễn Thị Vân Liệu là chị không chỉ hoàn thành nhiệm vụ bằng lòng gan dạ mà còn không ngừng tìm tòi cách làm mới.

Một trong những sáng kiến đáng chú ý của chị là phương pháp phá bom nổ chậm theo hướng hạn chế việc tạo ra những hố bom lớn trên mặt đường.

Theo những tư liệu được ghi lại, chị từng trực tiếp xuống hố bom, đào và khoét sâu để đặt mìn phù hợp dưới quả bom. Sau đó, bằng cách tính toán hướng nổ, quả bom có thể được kích nổ theo phương án giúp giảm thiệt hại cho tuyến đường.

Có những sáng kiến khác của chị liên quan đến việc dùng mìn để hất bom xuống vực hoặc định hướng sức nổ nhằm hỗ trợ công việc khắc phục đường sau khi bom nổ.

Những cách làm ấy có ý nghĩa rất lớn.

Bởi trong chiến tranh, phá được một quả bom mới chỉ là một phần của nhiệm vụ. Sau đó còn phải nhanh chóng san lấp hố bom, sửa đường và đưa tuyến giao thông trở lại hoạt động.

Nếu mỗi quả bom tạo ra một hố lớn, lực lượng giao thông phải mất rất nhiều thời gian để khắc phục. Nhưng nếu có thể xử lý bom theo cách giảm thiểu thiệt hại cho mặt đường, thời gian thông đường sẽ được rút ngắn.

Vì vậy, sự sáng tạo của Vân Liệu không chỉ giúp bảo vệ đồng đội mà còn góp phần giữ cho “mạch máu” giao thông Trường Sơn không bị tắc nghẽn.

Những sáng kiến của chị được ghi nhận và phổ biến trên tuyến đường. Chị từng được tham dự và báo cáo điển hình tại các hội nghị, đại hội thi đua trong thời kỳ ấy.

Đằng sau những thành tích ấy là vô số lần chị phải đối mặt với hiểm nguy.

Mỗi lần bước xuống hố bom là một lần chị đứng giữa ranh giới của sự sống và cái chết.

Nhưng Vân Liệu vẫn làm.

Không phải vì chị không biết sợ.

Mà có lẽ vì chị hiểu rằng nếu không có người làm nhiệm vụ ấy, con đường sẽ bị tắc, đoàn xe sẽ không thể đi qua và những người ở phía trước sẽ phải chờ đợi.

Một cô gái gan góc nhưng rất đỗi dịu dàng

Nếu chỉ nhìn vào những chiến công, người ta có thể hình dung Nguyễn Thị Vân Liệu như một con người hoàn toàn chỉ biết đến chiến đấu.

Nhưng những hồi ức của đồng đội lại cho thấy một hình ảnh khác.

Chị là một cô gái trẻ có tính cách cởi mở, sống tình cảm, hát hay, múa dẻo và được đồng đội yêu quý. Những người từng sống và chiến đấu bên chị nhớ đến chị không chỉ vì sự gan dạ mà còn bởi sự chân thành trong cuộc sống hằng ngày.

Điều đó khiến câu chuyện về Vân Liệu càng trở nên xúc động.

Bởi trước khi là một người anh hùng, chị cũng chỉ là một cô gái 20 tuổi với những tình cảm rất bình thường.

Chị nhớ mẹ.

Chị nhớ quê.

Chị nhớ gia đình.

Và đặc biệt, chị luôn mong một ngày đất nước thống nhất để được trở về.

Trong những bức thư gửi về quê, những tâm sự của chị cho thấy phía sau vẻ ngoài mạnh mẽ là một tâm hồn rất giàu tình cảm. Chị từng day dứt vì hoàn cảnh gia đình và luôn nhớ đến người mẹ ở quê nhà.

Có lẽ chính những tình cảm ấy đã khiến sự hy sinh của chị trở nên đau đớn hơn.

Bởi chị chiến đấu không phải vì chị không có điều gì để mất.

Chị chiến đấu vì có quá nhiều điều chị yêu thương.

Ước mơ trở về

Có một chi tiết trong những tư liệu về Nguyễn Thị Vân Liệu khiến người đọc khó có thể quên.

Chị từng ước mong đất nước sớm thống nhất để có thể đi dọc những con đường của miền Nam, nơi cờ hoa rực rỡ, và tìm lại người cha thân yêu sau nhiều năm xa cách.

Đó là một ước mơ rất giản dị.

Không phải ước mơ trở thành người nổi tiếng.

Không phải ước mơ nhận được phần thưởng.

Chỉ là ước mơ được nhìn thấy ngày đất nước hòa bình và được gặp lại người thân.

Nhưng chiến tranh đã không cho chị cơ hội thực hiện ước mơ ấy.

Vân Liệu đã hy sinh trước ngày đất nước thống nhất nhiều năm.

Ngày cuối cùng trên tuyến lửa

Ngày 27 tháng 5 năm 1968, khi mới 23 tuổi, Nguyễn Thị Vân Liệu bị thương nặng trong khi làm nhiệm vụ trên tuyến đường Trường Sơn.

Chị được đưa về bệnh viện dã chiến ở khu vực biên giới Việt – Lào để cứu chữa. Nhưng vết thương quá nặng và chị đã không qua khỏi.

23 tuổi.

Chỉ 23 tuổi.

Một tuổi đời mà ngày nay nhiều người vẫn đang bắt đầu những ước mơ đầu tiên của cuộc sống.

Ở tuổi ấy, Vân Liệu đã có những năm tháng chiến đấu, đã đối mặt với bom đạn, đã góp phần giữ đường thông và cuối cùng nằm lại giữa Trường Sơn.

Chị ra đi khi tuổi xuân còn dang dở.

Không có ngày trở về.

Không có cuộc đoàn tụ với gia đình.

Không có cơ hội nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Những người đồng đội ở lại tiếp tục chiến đấu, còn tên chị dần được nhắc đến cùng những người đã hy sinh trên tuyến đường huyền thoại ấy.

Hơn ba mươi năm để một người anh hùng được gọi đúng tên

Điều đặc biệt trong câu chuyện của Nguyễn Thị Vân Liệu là danh hiệu Anh hùng đến với chị sau khi chị đã hy sinh hơn ba thập kỷ.

Những người đồng đội và những người từng biết về chị đã kiên trì tìm kiếm tài liệu, xác minh thành tích và làm rõ những đóng góp của chị.

Cuối cùng, ngày 10 tháng 4 năm 2001, Chủ tịch nước đã truy tặng Nguyễn Thị Vân Liệu danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Chị cũng được truy tặng Huân chương Quân công hạng Nhì.

Sự ghi nhận ấy đến muộn, nhưng nó cho thấy một điều quan trọng:

Những đóng góp của người đã hy sinh không bao giờ bị lãng quên.

Dù thời gian có thể khiến ký ức trở nên xa xôi, đồng đội vẫn nhớ.

Dù chiến tranh đã kết thúc từ lâu, lịch sử vẫn ghi lại.

Và dù người con gái năm xưa không thể trở về quê bằng đôi chân của mình, tên tuổi chị cuối cùng cũng được trở về với nhân dân.

Cuộc tìm kiếm nơi chị nằm lại

Sau khi hy sinh, một câu chuyện khác lại bắt đầu: hành trình tìm kiếm phần mộ của Nguyễn Thị Vân Liệu.

Trong nhiều năm, gia đình và đồng đội không xác định chính xác nơi chị đang yên nghỉ. Thậm chí có một phần mộ mang tên Vân Liệu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn nhưng thông tin quê quán có sai lệch, khiến người thân chưa nhận ra đó chính là phần mộ của chị.

Mãi đến năm 2004, trong chương trình truyền hình “Huyền thoại Trường Sơn”, thông tin về phần mộ của chị được kết nối với những người từng biết câu chuyện hy sinh của chị. Từ đó, các cơ quan và đồng đội có thêm căn cứ để xác định phần mộ. Cuối năm 2004, hài cốt của chị được đưa về khu mộ những Anh hùng Trường Sơn tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn ở Quảng Trị.

Hơn ba mươi năm sau ngày hy sinh, người nữ anh hùng cuối cùng cũng có một nơi an nghỉ được xác định.

Đó là một cuộc trở về muộn màng.

Nhưng có lẽ, với gia đình và đồng đội, đó vẫn là một cuộc trở về vô cùng quý giá.

Người nằm lại giữa Trường Sơn

Ngày nay, khi đứng trước những nghĩa trang liệt sĩ, chúng ta thường chỉ nhìn thấy những hàng bia đá im lặng.

Nhưng mỗi cái tên trên đó từng là một con người.

Từng có một gia đình.

Từng có một người mẹ mong con trở về.

Từng có những người bạn cùng cười, cùng khóc.

Từng có những ước mơ.

Nguyễn Thị Vân Liệu cũng vậy.

Đằng sau cái tên “Anh hùng Nguyễn Thị Vân Liệu” là một cô gái Hà Nam từng có tuổi trẻ, từng nhớ quê, nhớ mẹ và từng mong ngày đất nước hòa bình.

Chị đã không được sống đến ngày ấy.

Nhưng sự hy sinh của chị đã góp một phần nhỏ bé mà vô cùng quý giá vào con đường đi đến hòa bình.

Bài học từ một cuộc đời

Câu chuyện về Nguyễn Thị Vân Liệu không chỉ là câu chuyện về chiến tranh.

Đó còn là câu chuyện về lý tưởng sống.

Một con người có thể sống một cuộc đời rất ngắn, nhưng nếu biết sống có ý nghĩa, giá trị của cuộc đời ấy có thể vượt qua giới hạn của thời gian.

Vân Liệu chỉ sống 23 năm.

Nhưng 23 năm ấy đã để lại một câu chuyện mà nhiều thế hệ sau vẫn nhắc đến.

Chị cho chúng ta thấy rằng lòng yêu nước không phải là điều gì quá xa vời. Trong thời chiến, lòng yêu nước có thể là việc đứng trước một quả bom để mở đường cho đoàn xe đi qua.

Còn trong thời bình, lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng việc học tập nghiêm túc, sống có trách nhiệm, biết yêu thương gia đình, trân trọng cộng đồng và gìn giữ những giá trị tốt đẹp của quê hương.

Nhìn vào cuộc đời Vân Liệu, chúng ta càng hiểu rằng hòa bình quý giá đến nhường nào.

Bởi đối với chúng ta, hòa bình có thể là một điều quen thuộc.

Nhưng đối với thế hệ của chị, hòa bình là một ước mơ phải đánh đổi bằng tuổi trẻ và cả mạng sống.

Lời kết

Nguyễn Thị Vân Liệu đã nằm lại ở Trường Sơn khi tuổi đời còn rất trẻ.

Chị không kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Không kịp trở về bên mẹ.

Không kịp thực hiện những ước mơ còn dang dở.

Nhưng con đường mà chị cùng đồng đội đã giữ gìn năm xưa vẫn trở thành một phần của lịch sử.

Và cái tên Nguyễn Thị Vân Liệu vẫn còn đó.

Không chỉ trên một tấm bia.

Không chỉ trong những trang sách.

Mà trong ký ức của đồng đội, trong lòng gia đình và trong sự biết ơn của những thế hệ được sống trong hòa bình.

Có những người đã đi qua cuộc đời rất nhanh.

Nhưng họ để lại phía sau một ánh sáng rất dài.

Nguyễn Thị Vân Liệu là một người như thế.

23 tuổi – chị gửi lại tuổi xuân nơi Trường Sơn.
Hơn nửa thế kỷ sau – câu chuyện về chị vẫn nhắc chúng ta nhớ rằng hòa bình hôm nay được xây nên từ sự hy sinh của những con người bình dị và anh hùng như thế nào.

Đời đời nhớ ơn Anh hùng Liệt sĩ Nguyễn Thị Vân Liệu.