Nguyễn Thiện Thành – “Bác sĩ Filatov” giữa chiến trường và cuộc hành trình cứu những người lính khỏi sốt rét

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Nam Bộ, miền Đông Nam Bộ và chiến trường miền Nam, 1945–1975.
1. Từ người học trò Petrus Ký đến bác sĩ quân y

Nguyễn Thiện Thành sinh ngày 30-9-1919, tại Phương Thạnh, Càng Long, Trà Vinh.

Tuổi trẻ của ông gắn với Sài Gòn.

Ông học tại trường Petrus Ký, nay là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong.

Sau khi đỗ tú tài, Nguyễn Thiện Thành từng có cơ hội sang Pháp học bằng một học bổng đặc biệt.

Nhưng ông không lựa chọn con đường ấy.

Ông muốn trở thành bác sĩ.

Vì vậy, ông ra Hà Nội, thi vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội và theo đuổi ngành y.

Đó là lựa chọn đầu tiên làm thay đổi cuộc đời ông.

Nhưng rồi lịch sử đất nước bước vào một giai đoạn dữ dội.

Và kiến thức y khoa mà Nguyễn Thiện Thành tích lũy được không chỉ phục vụ phòng khám hay bệnh viện.

Nó sẽ theo ông vào những khu rừng, những căn cứ và những chiến trường nơi người lính có thể chết vì một vết thương, một cơn sốt rét hoặc một căn bệnh tưởng như rất bình thường.

Chú thích ảnh: Chân dung và ảnh tư liệu về Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành. Nguồn ảnh được các cơ quan báo chí, y tế sử dụng trong các bài viết về cuộc đời ông.

2. Người bác sĩ đi vào chiến trường

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Thiện Thành tham gia lực lượng Nam tiến.

Ngày 12-10-1945, ông trở thành chiến sĩ Vệ quốc đoàn trong Chi đội Nam tiến Vì Dân. Sau đó ông làm công tác quân y tại miền Trung và rồi trở về Nam Bộ.

Cuối những năm 1940, ông đảm nhiệm công tác quân y tại miền Tây Nam Bộ.

Theo tư liệu của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, cuối năm 1947 ông vào chiến trường Nam Bộ và giữ chức Trưởng Phòng Quân y Phân liên khu miền Tây Nam Bộ.

Công việc của ông lúc ấy không đơn thuần là chữa bệnh.

Một bác sĩ quân y ở chiến trường phải nghĩ đến tất cả:

Làm sao cứu người bị thương.

Làm sao phòng bệnh.

Làm sao giữ sức khỏe cho bộ đội.

Làm sao để một đơn vị không mất sức chiến đấu vì dịch bệnh.

Trong điều kiện thiếu thuốc, thiếu thiết bị, thiếu cả những phương tiện tối thiểu của một bệnh viện, người thầy thuốc phải tìm cách tận dụng những gì mình có.

Và Nguyễn Thiện Thành bắt đầu thể hiện rõ phẩm chất của một bác sĩ chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa hoạt động quân y Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Không xác định nhân vật trong ảnh là Nguyễn Thiện Thành nếu chú thích gốc không ghi rõ.

3. Một ca mổ giữa lúc chiến tranh

Năm 1950, Nguyễn Thiện Thành bị quân Pháp bắt.

Nhưng trước khi rơi vào tay đối phương, ông vẫn làm công việc của một người thầy thuốc.

Một tư liệu lịch sử ghi rằng ông bị bắt sau khi vừa hoàn thành một ca mổ kéo dài suốt đêm để cứu người bị thương.

Ông bị đưa vào nhà tù Virgile ở Sài Gòn.

Đây đáng lẽ là lúc người bác sĩ bị tách khỏi nghề nghiệp của mình.

Không phòng mổ.

Không bệnh nhân.

Không thuốc men.

Không có điều kiện nghiên cứu.

Nhưng chính trong nhà tù ấy lại xuất hiện một bước ngoặt đặc biệt.

Một người lính Pháp gốc Phi làm nhiệm vụ canh giữ tù binh vốn từng là sinh viên y khoa.

Người lính này dần cảm phục Nguyễn Thiện Thành và bí mật tìm giúp ông các tài liệu y học bằng tiếng Pháp.

Trong số tài liệu ấy có một bài viết về phương pháp Filatov.

Nguyễn Thiện Thành đọc.

Ông ghi nhớ.

Và chờ một ngày có thể đem kiến thức ấy ra thử nghiệm trong thực tế.

Một người đang ở trong tù.

Nhưng đầu óc của người bác sĩ vẫn hướng về những người bệnh ngoài kia.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về hệ thống nhà tù tại Sài Gòn thời Pháp. Hiện chưa có ảnh gốc xác nhận Nguyễn Thiện Thành trong nhà tù Virgile, vì vậy ảnh chỉ được dùng để minh họa bối cảnh.

4. Ra tù và đối mặt với một kẻ thù vô hình

Ngày 31-12-1950, Nguyễn Thiện Thành được trả tự do trong một đợt trao đổi tù binh.

Ông trở lại với công việc quân y.

Và lúc này, trước mắt người bác sĩ là một vấn đề đặc biệt nghiêm trọng:

sốt rét.

Ở chiến trường nhiệt đới, sốt rét không phải căn bệnh nhỏ.

Nó có thể khiến một người lính đang khỏe mạnh suy kiệt.

Có những đơn vị mất sức chiến đấu vì bệnh tật trước cả khi bước vào trận đánh.

Theo tư liệu của Bộ Y tế, tại chiến trường miền Đông Nam Bộ, hàng nghìn tân binh và chiến sĩ bị sốt rét hành hạ; có người ngã xuống khi chưa kịp ra mặt trận.

Nguyễn Thiện Thành không chấp nhận chỉ nhìn những người lính lần lượt đổ bệnh.

Ông bắt đầu nghiên cứu.

Và những tài liệu Filatov ông đọc được trong tù lúc này có cơ hội được đưa vào thực tế.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa công tác quân y và điều trị bệnh cho bộ đội trong chiến tranh. Không gán danh tính Nguyễn Thiện Thành cho các nhân vật trong ảnh nếu nguồn không xác nhận.

5. “Bác sĩ Filatov”

Ngày 27-11-1951, một ca cấy nhau đầu tiên theo phương pháp Filatov được thực hiện trên một bệnh binh bị suy kiệt do sốt rét kéo dài. Theo các tư liệu về Nguyễn Thiện Thành, ca điều trị này đạt kết quả tốt và mở ra hướng ứng dụng phương pháp Filatov trong điều kiện chiến trường.

Từ đây, tên Nguyễn Thiện Thành gắn với biệt danh:

“Bác sĩ Filatov”.

Điều quan trọng là phải hiểu đúng.

Nguyễn Thiện Thành không phải người phát minh ra phương pháp Filatov.

Phương pháp này xuất phát từ công trình của nhà khoa học Liên Xô Vladimir Filatov.

Điều đặc biệt ở Nguyễn Thiện Thành là ông đã nghiên cứu, vận dụng và triển khai phương pháp trong điều kiện chiến trường Việt Nam, nhất là đối với những người bệnh suy kiệt do sốt rét.

Một bác sĩ không có phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có đầy đủ thuốc men.

Nhưng có một điều mà chiến trường buộc ông phải có:

khả năng tìm ra cách cứu người từ những nguồn lực rất hạn chế.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Nguyễn Thiện Thành và các hoạt động y khoa của ông. Các hình ảnh điều trị Filatov cụ thể chỉ sử dụng khi nguồn gốc xác nhận rõ; không dựng lại thành ảnh chiến trường.

6. Khi người bác sĩ cũng là người lính

Nguyễn Thiện Thành không chỉ đứng bên bàn bệnh.

Ông cũng là một chiến sĩ.

Các nguồn chính thống đều nhấn mạnh rằng trong hai cuộc kháng chiến, ông vừa cứu chữa thương bệnh binh, vừa sẵn sàng cầm súng chiến đấu.

Đây là điểm rất đáng chú ý trong cuộc đời ông.

Một người thầy thuốc vốn có nhiệm vụ cứu người.

Nhưng giữa chiến tranh, người thầy thuốc ấy cũng là một người lính.

Ông phải đi cùng bộ đội.

Đi vào những vùng nguy hiểm.

Tổ chức quân y.

Đào tạo cán bộ.

Và khi cần thiết, chiến đấu.

Nhưng vũ khí quan trọng nhất của ông vẫn là kiến thức y khoa.

Một viên đạn có thể cứu một người lính khỏi mất máu.

Một phương pháp điều trị có thể đưa cả một đơn vị trở lại chiến trường.

Một bài học y khoa có thể giúp hàng chục người khác tiếp tục cứu bệnh nhân.

Đó chính là cách một bác sĩ chiến trường chiến đấu.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về các bác sĩ, y sĩ quân y Việt Nam trong chiến tranh. Đây là ảnh bối cảnh, không xác nhận Nguyễn Thiện Thành nếu chú thích gốc không ghi rõ.

7. Một nhà khoa học không quên chiến trường miền Nam

Sau năm 1954, Nguyễn Thiện Thành tập kết ra Bắc.

Ông tiếp tục nghiên cứu y học và được cử sang Liên Xô nghiên cứu về hoạt động thần kinh cao cấp theo học thuyết Pavlov.

Ông hoàn thành luận án Phó Tiến sĩ Y khoa.

Ông được tạo điều kiện để tiếp tục nghiên cứu, thậm chí có thể hoàn thành học vị tiến sĩ.

Nhưng Nguyễn Thiện Thành đã lựa chọn trở về.

Theo VTV, ông từng nói về một “luận án lớn” khác: sức khỏe của thương bệnh binh, đồng bào, đồng chí ở miền Nam đang chìm trong khói lửa chiến tranh.

Đó không chỉ là một câu nói đẹp.

Nó phản ánh lựa chọn của ông.

Ông có thể ở lại Liên Xô để tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu.

Nhưng ông muốn trở về nơi chiến tranh đang diễn ra.

Và năm 1964, ông được lựa chọn là một trong những cán bộ chi viện cho chiến trường miền Nam bằng đường biển.

Con đường ấy sau này được biết đến với tên gọi:

Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về những con tàu không số và tuyến vận tải chiến lược trên biển. Nguồn VnExpress xác nhận Nguyễn Thiện Thành là một trong những cán bộ chủ chốt được lựa chọn chi viện chiến trường miền Nam năm 1964 bằng con đường này.

8. Chuyến đi không có đường quay lại

Những chuyến tàu không số là một trong những nhiệm vụ nguy hiểm nhất của cuộc chiến.

Những con tàu chở vũ khí, cán bộ và vật tư vượt biển.

Không có sự bảo đảm rằng họ sẽ đến được nơi cần đến.

Không có sự bảo đảm rằng con tàu sẽ trở về.

Theo tư liệu về Nguyễn Thiện Thành, trước mỗi chuyến đi, thủy thủ đoàn phải chuẩn bị tinh thần cho tình huống xấu nhất; họ được yêu cầu giữ bí mật tuyệt đối về hành trình và sẵn sàng phá hủy tàu nếu có nguy cơ vũ khí rơi vào tay đối phương.

Giữa những con người ấy có một bác sĩ.

Nguyễn Thiện Thành không mang theo mình chỉ kiến thức y khoa.

Ông mang theo một nhiệm vụ:

đưa kiến thức ấy trở lại chiến trường miền Nam.

Bởi ở đó vẫn có những người lính đang cần bác sĩ.

Những người bị thương.

Những người mắc sốt rét.

Những người kiệt sức.

Những người cần một phương pháp điều trị mà ông đã dành nhiều năm nghiên cứu.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đoàn tàu không số và lực lượng vận tải trên biển. Không xác định Nguyễn Thiện Thành trong các ảnh nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

9. Những “lớp học” giữa hầm hào

Đến chiến trường miền Nam, Nguyễn Thiện Thành không chỉ trực tiếp chữa bệnh.

Ông còn đào tạo đội ngũ y bác sĩ chiến trường.

Theo VnExpress, ông từng “lấy hầm hào làm bục giảng”, truyền thụ kiến thức cho hàng nghìn y bác sĩ chiến trường.

Hình ảnh ấy rất đặc biệt.

Một lớp học thông thường có bảng.

Có bàn ghế.

Có giáo trình.

Có ánh sáng.

Còn lớp học của Nguyễn Thiện Thành có thể là một căn hầm.

Bên ngoài là chiến tranh.

Bên trong là những người thầy thuốc học cách cứu người.

Ông truyền đạt kiến thức không phải để đào tạo những bác sĩ chỉ làm việc trong bệnh viện.

Mà để họ có thể tự mình đứng vững ở những nơi không có bệnh viện.

Một người học được một phương pháp.

Rồi người ấy cứu được bệnh nhân.

Một người khác học được.

Rồi tiếp tục truyền cho người khác.

Như vậy, kiến thức của Nguyễn Thiện Thành không dừng ở một người.

Nó lan ra thành một mạng lưới y tế chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa hoạt động đào tạo quân y trong chiến tranh. Không xác nhận Nguyễn Thiện Thành là người đứng lớp trong ảnh nếu nguồn không ghi rõ.

10. Đối đầu với những căn bệnh không nhìn thấy

Chiến tranh thường được kể bằng bom đạn.

Nhưng đối với quân y, còn một cuộc chiến khác.

Đó là cuộc chiến chống bệnh tật.

Sốt rét.

Kiệt sức.

Nhiễm trùng.

Vết thương.

Thiếu dinh dưỡng.

Điều kiện vệ sinh khắc nghiệt.

Một người lính có thể sống sót sau một trận đánh nhưng lại mất sức vì bệnh.

Vì vậy, công việc của Nguyễn Thiện Thành không chỉ là cứu người sau khi bị thương.

Ông còn tìm cách giữ cho người lính đủ sức khỏe để tiếp tục sống và chiến đấu.

Các tư liệu chính thống ghi nhận ông đã nghiên cứu, ứng dụng nhiều phương pháp điều trị và đóng góp đáng kể cho công tác phòng bệnh, dịch tễ và chăm sóc sức khỏe bộ đội, nhân dân.

Đó là một kiểu chiến đấu âm thầm.

Không có tiếng súng.

Không có khói lửa.

Nhưng mỗi bệnh nhân khỏi bệnh là một lần người thầy thuốc thắng một trận.

11. Một người không muốn rời khỏi chiến trường quá sớm

Cuộc đời Nguyễn Thiện Thành có một điểm xuyên suốt:

ông luôn trở về với người bệnh.

Từ Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp.

Ra Bắc nghiên cứu.

Rồi lại trở vào miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ.

Ông có thể trở thành một nhà khoa học thuần túy.

Nhưng ông luôn muốn kiến thức của mình quay trở lại với những người đang cần nó nhất.

Đó cũng là lý do câu chuyện của Nguyễn Thiện Thành không chỉ là câu chuyện về một bác sĩ giỏi.

Đó là câu chuyện về một người làm khoa học nhưng không tách mình khỏi đời sống của đất nước.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành trong các giai đoạn công tác. Nguồn ảnh cần ưu tiên tư liệu của Bệnh viện Thống Nhất, Bộ Y tế và các cơ quan báo chí.

12. Sau chiến tranh – ông lại chọn người bệnh

Năm 1975, đất nước thống nhất.

Nguyễn Thiện Thành được giao nhiệm vụ Chủ tịch Hội đồng Sức khỏe Trung ương, kiêm Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất. Ông trở thành người đặt nền móng cho sự phát triển của bệnh viện trong giai đoạn đầu sau thống nhất.

Có thời điểm ông được đề xuất làm Thứ trưởng Bộ Y tế.

Nhưng ông từ chối.

Theo Bộ Y tế, ông cho rằng làm bác sĩ cũng rất tốt, bởi ông có thể cứu chữa được nhiều đồng bào hơn.

Đây là một lựa chọn rất nhất quán với cuộc đời ông.

Từ trước chiến tranh đến sau chiến tranh:

người bệnh luôn ở trung tâm lựa chọn của ông.

Không phải chức vụ.

Không phải danh hiệu.

Mà là công việc cứu người.

13. Người đặt nền móng cho ngành Lão khoa Việt Nam

Sau chiến tranh, Nguyễn Thiện Thành tiếp tục một cuộc chiến khác:

chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Ông là một trong những người đặt nền móng cho chuyên ngành Lão khoa tại Việt Nam.

Ông đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ.

Viết tài liệu.

Nghiên cứu.

Xây dựng đội ngũ.

Và tiếp tục đưa kiến thức y khoa vào thực tiễn.

Nếu những năm chiến tranh ông chiến đấu để giữ người lính sống sót,

thì những năm hòa bình ông tiếp tục làm công việc ấy với một nhóm bệnh nhân khác:

những người cao tuổi.

Cuộc đời ông vì thế có một sự nối tiếp rất đẹp.

Từ chiến trường đến bệnh viện.

Từ cứu thương binh đến chăm sóc người già.

Từ một bác sĩ quân y thành một nhà giáo, nhà khoa học và người xây dựng ngành y.

14. Một cuộc đời được trao cho nghề cứu người

Nguyễn Thiện Thành được phong Giáo sư năm 1980, Anh hùng Lao động năm 1985 và Thầy thuốc Nhân dân năm 1989.

Nhưng những danh hiệu ấy đến sau rất nhiều năm.

Trước đó là những năm tháng:

Đi bộ vào chiến khu.

Mổ trong điều kiện thiếu thốn.

Bị bắt.

Ngồi trong tù đọc tài liệu y học.

Nghiên cứu Filatov.

Đi trên tàu không số.

Giảng bài giữa chiến trường.

Cứu thương bệnh binh.

Và sống cùng những người lính trong những năm tháng khốc liệt nhất.

Đó mới là phần cốt lõi của câu chuyện.

Danh hiệu có thể được trao trong một ngày.

Nhưng một cuộc đời cống hiến được tạo nên qua hàng chục năm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Nguyễn Thiện Thành trong các hoạt động chuyên môn và những giai đoạn sau này của cuộc đời.

Lời kết – Người bác sĩ đi qua chiến tranh bằng cách cứu người

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có người bằng một chiến công.

Có người bằng một phát minh.

Nguyễn Thiện Thành bước vào lịch sử bằng những người bệnh mà ông đã cứu.

Ông đi qua hai cuộc kháng chiến.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông là bác sĩ quân y ở Nam Bộ.

Ông từng bị bắt.

Ngay cả trong tù, ông vẫn tìm cách tiếp cận kiến thức y học.

Một người lính canh từng là sinh viên y khoa đã giúp ông có được những tài liệu tiếng Pháp.

Trong số đó có tài liệu về phương pháp Filatov.

Nguyễn Thiện Thành ghi nhớ.

Rồi khi trở lại chiến trường, ông nghiên cứu và ứng dụng phương pháp ấy để điều trị những bệnh binh suy kiệt vì sốt rét.

Đó là một câu chuyện rất đặc biệt.

Một kiến thức được đọc trong nhà tù cuối cùng lại được sử dụng để cứu những người lính ở chiến trường.

Nhưng cuộc đời ông chưa dừng ở đó.

Sau Hiệp định Genève, ông ra Bắc.

Sang Liên Xô nghiên cứu.

Có cơ hội tiếp tục học tập.

Nhưng ông trở về.

Vì miền Nam vẫn còn chiến tranh.

Năm 1964, ông lên đường vào Nam trên tuyến vận tải biển bí mật.

Một bác sĩ.

Một nhà khoa học.

Một người lính.

Lại bước vào chiến trường.

Ở đó, ông tiếp tục chữa bệnh và đào tạo những người thầy thuốc khác.

Ông lấy hầm hào làm bục giảng.

Một hình ảnh có lẽ nói rất nhiều về con người ông.

Với Nguyễn Thiện Thành, y học không phải thứ chỉ tồn tại trong những giảng đường sạch sẽ.

Y học phải đi đến nơi người bệnh đang cần.

Ngay cả khi nơi đó là chiến trường.

Ngay cả khi bên ngoài là bom đạn.

Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Thiện Thành, chúng ta có thể dễ dàng nhớ đến những danh hiệu:

Giáo sư.

Đại tá.

Anh hùng Lao động.

Thầy thuốc Nhân dân.

Nhưng trước tất cả những danh hiệu ấy là một người bác sĩ.

Một người từng chọn học y thay vì đi du học theo con đường khác.

Một người đã rời bệnh viện để vào chiến trường.

Một người trong tù vẫn đọc tài liệu chuyên môn.

Một người có thể ở lại Liên Xô nhưng quyết định trở về với thương bệnh binh miền Nam.

Và một người sau hòa bình vẫn chọn ở lại với nghề chữa bệnh.

Có lẽ điều xúc động nhất trong câu chuyện của ông là sự nhất quán.

Chiến tranh hay hòa bình,

Nam Bộ hay miền Bắc,

rừng chiến khu hay bệnh viện thành phố,

ông vẫn hướng về một điều:

cứu người.

Nguyễn Thiện Thành qua đời ngày 8-10-2013, hưởng thọ 95 tuổi.

Nhưng những gì ông để lại vẫn còn.

Những thế hệ bác sĩ được ông đào tạo.

Những phương pháp điều trị.

Bệnh viện Thống Nhất.

Ngành Lão khoa.

Và câu chuyện về một bác sĩ đã đem kiến thức của mình đi qua chiến tranh để bảo vệ sự sống.

Có thể nói:

Người lính Nguyễn Thiện Thành chiến đấu bằng cả khẩu súng và chiếc áo blouse trắng.

Nhưng nếu phải chọn một biểu tượng cho cuộc đời ông, có lẽ đó không phải khẩu súng.

Mà là đôi bàn tay của người thầy thuốc.

Đôi bàn tay từng cứu những người lính sốt rét.

Từng chữa thương binh.

Từng nghiên cứu giữa thiếu thốn.

Từng viết tài liệu.

Từng truyền nghề cho những bác sĩ khác.

Và cuối cùng, tiếp tục chữa bệnh trong những năm hòa bình.

Những người lính đã cầm súng để bảo vệ đất nước.

Những bác sĩ quân y như Nguyễn Thiện Thành đã đứng phía sau họ để giữ họ lại với sự sống.

Vì vậy, khi chúng ta nói về những người đã chiến đấu cho hòa bình, đừng chỉ nhớ những người trực tiếp nổ súng.

Hãy nhớ cả những người giữ cho người lính còn có thể đứng dậy và trở lại hàng ngũ.

Nguyễn Thiện Thành là một trong những người như thế.

Một bác sĩ đi qua chiến tranh mà cuộc chiến lớn nhất của ông luôn là giành lại sự sống từ bệnh tật và thương tích.

Và đó cũng là điều khiến câu chuyện của ông đáng được kể lại cho hôm nay.

Bởi khi hiểu một người bác sĩ đã phải làm việc trong những điều kiện như thế nào để cứu một mạng người, chúng ta càng hiểu:

sự sống quý giá đến mức nào.

Và khi hiểu những con người như Nguyễn Thiện Thành đã cống hiến cả tuổi trẻ cho chiến trường, chúng ta càng phải biết ơn:

hòa bình quý giá đến mức nào.