Nguyễn Thiện Thuật - Dấu chân người anh hùng Bãi Sậy

Có những cuộc khởi nghĩa thất bại về quân sự nhưng không thất bại trong việc giữ lại cho dân tộc một điều quý giá: lòng tin rằng đất nước này chưa bao giờ chịu khuất phục. Khởi nghĩa Bãi Sậy cuối thế kỷ XIX là một cuộc khởi nghĩa như thế và Nguyễn Thiện Thuật là linh hồn của cuộc chiến đấu ấy.

Nguyễn Thiện Thuật (1844–1926), tự Mạnh Hiếu, thường được gọi là Tán Thuật, quê ở Xuân Dục, Hưng Yên. Sinh trưởng trong một gia đình nhà nho nghèo, ông sớm nổi tiếng là người có tài văn võ. Năm 1876, ông đỗ Cử nhân và từng làm quan dưới triều Nguyễn. Nhưng đến khi đất nước đứng trước họa xâm lăng, con đường làm quan không còn là lựa chọn của ông.

Sau khi Pháp từng bước đặt ách thống trị ở Bắc Kỳ, Nguyễn Thiện Thuật quyết định đứng về phía những người chống Pháp. Hưởng ứng Chiếu Cần Vương năm 1885, ông trở về Hưng Yên, dựng căn cứ ở Bãi Sậy và tổ chức nghĩa quân chống quân xâm lược.

Bãi Sậy không phải một thành lũy kiên cố. Đó là vùng lau sậy, đầm lầy và những cánh đồng ngập nước. Nhưng chính địa hình ấy lại trở thành lợi thế của nghĩa quân. Nguyễn Thiện Thuật tổ chức đánh du kích: ẩn mình giữa lau sậy, bất ngờ xuất hiện, đánh nhanh rồi rút nhanh, khiến quân Pháp nhiều lần lúng túng trước một đối thủ không dễ nhìn thấy và càng khó khuất phục.

Điều đáng nói hơn cả là ông không chỉ dựa vào gươm súng. Nguyễn Thiện Thuật hiểu rằng một cuộc kháng chiến muốn tồn tại lâu dài phải có lòng dân. Ông chiêu mộ nghĩa quân, tuyên truyền tinh thần yêu nước, dựa vào sự che chở của nhân dân để xây dựng cơ sở. Dưới sự lãnh đạo của ông, phong trào từ Bãi Sậy lan rộng ra Hưng Yên và một số vùng lân cận. Cuộc khởi nghĩa kéo dài từ 1885 đến 1889, trở thành một trong những cuộc đấu tranh tiêu biểu của phong trào Cần Vương chống Pháp.

Rồi cuộc chiến đi đến hồi kết. Trước sức mạnh quân sự và những thủ đoạn bao vây, chia cắt của thực dân Pháp, nghĩa quân Bãi Sậy cuối cùng phải tan rã. Nguyễn Thiện Thuật sang Trung Quốc tiếp tục tìm cách vận động lực lượng chống Pháp. Ông không trở về quê hương nữa và mất tại Trung Quốc năm 1926. Nhưng một con người có thể rời khỏi quê hương, còn một tinh thần thì không dễ bị lưu đày.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày Bãi Sậy chìm trong khói lửa. Lau sậy năm xưa có thể đã đổi màu, những con đường cũ có thể đã khác. Nhưng cái tên Nguyễn Thiện Thuật vẫn còn đó như một lời nhắc về một thế hệ đã chọn đứng lên khi đất nước mất quyền tự chủ.

Ông không thắng bằng một trận đánh quyết định. Ông thắng theo một nghĩa khác: giữ cho ngọn lửa chống ngoại xâm không tắt trong những năm tháng dân tộc đứng trước thử thách nghiệt ngã. Và có lẽ, đó chính là điều còn lại lâu nhất của một người anh hùng: không phải ông đã đi được bao xa, mà là từ nơi ông đứng, bao nhiêu người đã biết rằng Tổ quốc đáng để hy sinh.