NGUYỄN THIỆN THUẬT – LÃNH TỤ KHỞI NGHĨA BÃI SẬY, NGƯỜI CON KIÊN CƯỜNG CỦA HƯNG YÊN (1844–1926)

Nguyễn Thiện Thuật sinh năm 1844 tại làng Xuân Dục, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Ông nổi tiếng là người có học vấn và có tinh thần yêu nước. Dưới triều Nguyễn, Nguyễn Thiện Thuật từng tham gia con đường quan trường và được bổ nhiệm làm quan. Tuy nhiên, những biến động ngày càng nghiêm trọng của đất nước khi thực dân Pháp mở rộng xâm lược đã khiến ông sớm thể hiện thái độ chống lại việc khuất phục trước thế lực ngoại bang. Năm 1883, trước tình hình quân Pháp tiếp tục mở rộng quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ, Nguyễn Thiện Thuật rời bỏ con đường quan trường, tham gia tổ chức lực lượng chống Pháp ở vùng Đông Bắc. Khi phong trào Cần Vương bùng nổ sau sự kiện kinh thành Huế năm 1885 và vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, Nguyễn Thiện Thuật trở về quê hương, tập hợp nghĩa sĩ và nhân dân đứng lên chống Pháp. Ông trở thành lãnh tụ của cuộc Khởi nghĩa Bãi Sậy, một trong những cuộc khởi nghĩa lớn của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ. Bãi Sậy nằm trên địa bàn thuộc vùng Hưng Yên, Hải Dương và các khu vực lân cận, nổi tiếng với địa hình đầm lầy, lau sậy và hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt. Đây là địa bàn thuận lợi để nghĩa quân xây dựng căn cứ, che giấu lực lượng và tổ chức những trận đánh bất ngờ. Dưới sự chỉ huy của Nguyễn Thiện Thuật, nghĩa quân Bãi Sậy xây dựng lực lượng dựa vào sự ủng hộ của nhân dân địa phương. Nghĩa quân không tổ chức chiến đấu theo kiểu đối đầu trực diện lâu dài với lực lượng quân Pháp mà tận dụng địa hình, chia thành nhiều toán nhỏ, tổ chức phục kích, tập kích và nhanh chóng rút khỏi trận địa. Cách đánh này khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn trong việc truy quét và tiêu diệt lực lượng nghĩa quân. Trong thời gian đầu, cuộc khởi nghĩa phát triển mạnh, thu hút đông đảo văn thân, sĩ phu và nhân dân tham gia. Từ căn cứ Bãi Sậy, nghĩa quân hoạt động trên một địa bàn rộng ở đồng bằng Bắc Bộ. Nhiều trận đánh diễn ra tại các huyện thuộc Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh và những khu vực lân cận. Cuộc khởi nghĩa trở thành một trong những lực lượng chống Pháp đáng chú ý ở Bắc Kỳ trong những năm cuối thế kỷ XIX. Chính quyền thực dân Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc hành quân nhằm phá căn cứ và đàn áp phong trào. Chúng kết hợp quân sự với các biện pháp kiểm soát dân cư, xây dựng đồn bốt và tìm cách chia rẽ, cô lập nghĩa quân. Trong hoàn cảnh đó, nghĩa quân Bãi Sậy phải đối mặt với nhiều khó khăn về vũ khí, lương thực và lực lượng. Một số thủ lĩnh địa phương lần lượt hy sinh hoặc bị bắt, khiến phong trào từng bước suy yếu. Bên cạnh Nguyễn Thiện Thuật, nhiều nhân vật khác cũng tham gia lãnh đạo và tổ chức lực lượng ở các địa phương. Trong số đó có những nghĩa sĩ như Đốc Tít, Lãnh Binh và nhiều thủ lĩnh địa phương đã cùng nhân dân chiến đấu trong những năm tháng khốc liệt. Sự tham gia của đông đảo nhân dân là một yếu tố quan trọng giúp cuộc khởi nghĩa có thể duy trì trong thời gian dài. Đến cuối những năm 1880, trước sức ép quân sự ngày càng lớn của quân Pháp và những tổn thất về lực lượng, cuộc khởi nghĩa gặp nhiều khó khăn. Nguyễn Thiện Thuật tiếp tục tìm cách duy trì hoạt động và phối hợp với các lực lượng yêu nước khác. Sau khi phong trào trong nước bị đàn áp mạnh, ông sang Trung Quốc tiếp tục hoạt động và tìm kiếm sự hỗ trợ cho phong trào chống Pháp. Những năm cuối đời, Nguyễn Thiện Thuật vẫn giữ mối quan tâm đối với tình hình đất nước. Ông qua đời năm 1926 tại Trung Quốc. Cuộc Khởi nghĩa Bãi Sậy cuối cùng không giành được thắng lợi, nhưng đã kéo dài trong nhiều năm và trở thành một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ. Từ góc độ lịch sử, cuộc khởi nghĩa cho thấy tinh thần chống thực dân của nhân dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời phản ánh khả năng tận dụng địa hình và sự ủng hộ của nhân dân để tiến hành cuộc chiến đấu lâu dài. Hình ảnh Nguyễn Thiện Thuật gắn liền với vùng đất Bãi Sậy và với những năm tháng đầy biến động của Hưng Yên cuối thế kỷ XIX. Ông được nhắc đến như một sĩ phu đã lựa chọn con đường chống Pháp sau khi Chiếu Cần Vương được ban ra, cùng nhân dân xây dựng lực lượng và tổ chức chiến đấu trong điều kiện hết sức khó khăn. Dù phong trào không thể giành được thắng lợi cuối cùng, những người tham gia Khởi nghĩa Bãi Sậy đã góp phần làm nên một chương quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Ngày nay, nhắc đến Nguyễn Thiện Thuật là nhắc đến một nhân vật lịch sử gắn bó sâu sắc với quê hương Hưng Yên và vùng Bãi Sậy. Những địa danh, di tích và tư liệu liên quan đến cuộc khởi nghĩa trở thành nguồn tư liệu quý giúp thế hệ sau hiểu hơn về phong trào Cần Vương và cuộc sống của nhân dân Hưng Yên trong những năm cuối thế kỷ XIX. Câu chuyện về Nguyễn Thiện Thuật cũng là câu chuyện về một thế hệ sĩ phu Việt Nam đứng trước sự lựa chọn lớn của lịch sử: tiếp tục con đường chống ngoại xâm hay chấp nhận sự thống trị của thực dân Pháp. Nguyễn Thiện Thuật đã lựa chọn con đường chiến đấu. Từ vùng đất Mỹ Hào, ông trở thành một trong những lãnh tụ của Khởi nghĩa Bãi Sậy, để lại dấu ấn trong lịch sử Hưng Yên và lịch sử phong trào Cần Vương. Hơn một thế kỷ đã trôi qua, vùng Bãi Sậy hôm nay đã thay đổi rất nhiều, nhưng câu chuyện về người lãnh tụ Nguyễn Thiện Thuật và những nghĩa sĩ từng chiến đấu tại đây vẫn là một phần ký ức lịch sử được các thế hệ gìn giữ. Đó là câu chuyện về lòng yêu nước, về sự lựa chọn và những hy sinh của những con người đã sống trong một thời kỳ đất nước đứng trước những biến động lớn. Khởi nghĩa Bãi Sậy tuy không thành công về mục tiêu quân sự, nhưng đã ghi lại một dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử chống thực dân Pháp của nhân dân Hưng Yên và phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.