Nguyễn Thiện Thuật – “Linh hồn” của Khởi nghĩa Bãi Sậy
Cuối thế kỷ XIX, sau khi kinh thành Huế thất thủ và Chiếu Cần Vương được ban bố, khắp cả nước dấy lên nhiều cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp. Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi địa hình bằng phẳng, ít rừng núi hiểm trở, một người con của quê hương Hưng Yên đã biến vùng đầm lầy lau sậy thành căn cứ kháng chiến nổi tiếng. Người đó là Nguyễn Thiện Thuật.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, Nguyễn Thiện Thuật từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh và chăm chỉ. Năm 1876, ông đỗ Cử nhân, sau đó được triều đình bổ nhiệm làm quan. Với tính cách cương trực, ông luôn quan tâm đến đời sống của nhân dân và không ngại đấu tranh trước những điều bất công.
Năm 1883, khi quân Pháp mở rộng đánh chiếm Bắc Kỳ, Nguyễn Thiện Thuật trực tiếp tham gia chỉ huy lực lượng chống giặc. Sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ năm 1885, ông hưởng ứng Chiếu Cần Vương, tập hợp nghĩa sĩ ở vùng Bãi Sậy (nay thuộc các huyện Khoái Châu, Văn Giang, Yên Mỹ của tỉnh Hưng Yên và một phần tỉnh Hải Dương).
Bãi Sậy khi ấy là vùng lau sậy, đầm lầy rộng lớn, sông ngòi chằng chịt. Quân Pháp tuy có súng đạn hiện đại nhưng rất khó di chuyển, còn nghĩa quân lại thông thuộc từng con đường, từng lạch nước. Nguyễn Thiện Thuật nhận thấy đây là địa bàn lý tưởng để tổ chức chiến tranh du kích.
Ông chia nghĩa quân thành nhiều toán nhỏ, hoạt động cơ động. Ban ngày, họ hòa mình vào cuộc sống của người dân; ban đêm, bất ngờ tập kích các đồn binh, phá đường tiếp tế, thu vũ khí rồi nhanh chóng rút lui.
Nghĩa quân luôn giữ nghiêm kỷ luật. Nguyễn Thiện Thuật căn dặn các tướng lĩnh và binh sĩ phải tuyệt đối tôn trọng nhân dân, không được lấy của dân dù chỉ một hạt thóc. Chính vì vậy, người dân vùng Bãi Sậy hết lòng che chở, tiếp tế lương thực và bảo vệ nghĩa quân.
Trước những thất bại liên tiếp, thực dân Pháp nhiều lần mở các cuộc càn quét quy mô lớn. Chúng xây thêm đồn bốt, treo thưởng rất cao để truy bắt Nguyễn Thiện Thuật nhưng đều không thành công.
Một sĩ quan Pháp từng thừa nhận rằng, nghĩa quân Bãi Sậy "xuất hiện rồi biến mất như những cơn gió", khiến quân viễn chinh luôn bị động.
Không chỉ trực tiếp chỉ huy chiến đấu, Nguyễn Thiện Thuật còn rất coi trọng việc đoàn kết các lực lượng yêu nước. Ông thường xuyên liên lạc với các cuộc khởi nghĩa khác như Hương Khê, Ba Đình và nhiều thủ lĩnh Cần Vương để phối hợp chống Pháp.
Tuy nhiên, sau nhiều năm chiến đấu, do lực lượng ngày càng suy yếu, nguồn tiếp tế bị phong tỏa, nhiều tướng lĩnh lần lượt hy sinh hoặc bị bắt, cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy dần gặp khó khăn.
Để bảo toàn lực lượng và tiếp tục tìm đường cứu nước, năm 1892, Nguyễn Thiện Thuật rời Việt Nam sang Trung Quốc.
Suốt những năm sống nơi đất khách, ông vẫn luôn hướng về quê hương, theo dõi tình hình đất nước và giúp đỡ các nhà yêu nước Việt Nam sang hoạt động.
Ngày 25 tháng 5 năm 1926, Nguyễn Thiện Thuật qua đời tại Quảng Tây (Trung Quốc), hưởng thọ 82 tuổi.
Dù không được trở về quê hương, cuộc đời ông vẫn là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí kiên cường và tinh thần bất khuất của người Việt Nam trong phong trào Cần Vương.
