NGUYỄN THIỆN THUẬT – NGƯỜI LÃNH TỤ KHỞI NGHĨA BÃI SẬY KIÊN CƯỜNG CHỐNG PHÁP

1. Một vị quan rời bỏ con đường công danh

Nguyễn Thiện Thuật sinh năm 1844 tại làng Xuân Dục, tổng Đồng Xá, huyện Đường Hào, tỉnh Hải Dương, nay thuộc khu vực Hưng Yên. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học. Năm 1871, Nguyễn Thiện Thuật đỗ Tú tài và sau đó tiếp tục con đường quan trường. Ông từng được triều đình nhà Nguyễn giao nhiều chức vụ tại các địa phương phía Bắc. Trong thời gian làm quan, ông được biết đến là người có năng lực và có uy tín với nhân dân.

Khi thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ, Nguyễn Thiện Thuật nhận thấy tình hình đất nước ngày càng nguy cấp. Năm 1883, quân Pháp đánh chiếm Hải Dương, sau đó mở rộng hoạt động ra nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Nguyễn Thiện Thuật khi ấy đang giữ chức quan tại vùng biên giới phía Bắc. Ông không chấp nhận hợp tác với chính quyền thực dân và quyết định từ bỏ con đường quan trường để trở về tổ chức lực lượng chống Pháp. Sự lựa chọn ấy đưa ông trở thành một trong những lãnh tụ quan trọng của phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ.

2. Chiếu Cần Vương và sự hình thành nghĩa quân Bãi Sậy

Năm 1885, sau cuộc phản công ở kinh thành Huế thất bại, vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết rời kinh đô và phát động phong trào Cần Vương. Lời kêu gọi chống Pháp nhanh chóng lan ra nhiều địa phương. Ở Bắc Kỳ, Nguyễn Thiện Thuật trở thành một trong những người hưởng ứng mạnh mẽ phong trào này.

Ông tập hợp lực lượng ở vùng Văn Giang, Khoái Châu, Yên Mỹ, Mỹ Hào và đặc biệt dựa vào khu vực Bãi Sậy để xây dựng căn cứ. Bãi Sậy khi ấy là vùng lau sậy, đầm lầy rộng lớn, địa hình rất khó đi lại. Đối với quân Pháp được tổ chức và trang bị tốt, đây là một địa bàn không dễ kiểm soát. Nhưng đối với nghĩa quân am hiểu địa hình, Bãi Sậy lại trở thành nơi ẩn náu và xuất phát điểm lý tưởng để tổ chức các cuộc tập kích.

Nguyễn Thiện Thuật nhanh chóng xây dựng được lực lượng khá đông. Nghĩa quân gồm nhiều tầng lớp, trong đó có nông dân, sĩ phu và những người từng tham gia các cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Một số thủ lĩnh địa phương như Nguyễn Thiện Kế, Nguyễn Thiện Dương và nhiều tướng lĩnh khác cùng tham gia, tạo thành một mạng lưới kháng chiến rộng lớn ở đồng bằng Bắc Bộ.

3. Cách đánh khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn

Điểm đặc biệt của nghĩa quân Bãi Sậy là cách tổ chức và phương thức chiến đấu. Do không thể đối đầu trực diện với quân Pháp về vũ khí và quân số, Nguyễn Thiện Thuật chủ trương dựa vào địa hình để đánh nhỏ, đánh nhanh và bất ngờ. Nghĩa quân thường ẩn trong những khu vực lau sậy, đầm lầy, chờ thời cơ phục kích các toán quân Pháp hoặc những đoàn vận chuyển lương thực, vũ khí.

Sau mỗi trận đánh, nghĩa quân nhanh chóng rút khỏi khu vực trước khi đối phương có thể tổ chức phản công. Quân Pháp nhiều lần đưa quân tiến vào Bãi Sậy nhưng gặp khó khăn vì không quen địa hình. Những vùng lau sậy dày đặc và hệ thống đường thủy chằng chịt giúp nghĩa quân dễ dàng di chuyển, trong khi quân Pháp rất khó xác định vị trí chính xác của lực lượng kháng chiến.

Không chỉ dựa vào địa hình, nghĩa quân còn nhận được sự giúp đỡ của nhân dân. Người dân cung cấp lương thực, thông tin và nơi trú ẩn cho nghĩa quân. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng giúp cuộc khởi nghĩa có thể kéo dài. Trong một cuộc chiến mà lực lượng kháng chiến không có hậu phương ổn định theo nghĩa hiện đại, sự ủng hộ của nhân dân chính là nguồn lực quyết định.

4. Từ Bãi Sậy đến một phong trào rộng lớn

Cuộc khởi nghĩa dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Thiện Thuật không chỉ giới hạn trong một khu vực nhỏ. Từ căn cứ Bãi Sậy, nghĩa quân hoạt động trên nhiều địa bàn thuộc Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Bắc Ninh và các vùng lân cận. Việc mở rộng hoạt động khiến quân Pháp phải phân tán lực lượng để đối phó.

Có thời điểm nghĩa quân tổ chức nhiều cuộc tập kích cùng lúc, khiến chính quyền thực dân gặp khó khăn trong việc xác định hướng hoạt động chính. Đây là một phương thức phù hợp với điều kiện của đồng bằng Bắc Bộ lúc bấy giờ. Thay vì xây dựng một đội quân lớn cố định, nghĩa quân được tổ chức thành nhiều toán nhỏ, có khả năng cơ động và phối hợp với nhau.

Nguyễn Thiện Thuật cũng chú trọng việc xây dựng căn cứ và củng cố lực lượng. Bãi Sậy không chỉ là nơi trú quân mà còn là địa điểm tập kết, huấn luyện và chuẩn bị các cuộc tấn công. Nhờ vậy, phong trào có thể duy trì hoạt động trong nhiều năm, dù liên tục bị quân Pháp truy quét.

5. Cuộc chiến ngày càng khốc liệt

Trước sự phát triển của nghĩa quân Bãi Sậy, thực dân Pháp từng bước thay đổi cách đối phó. Thay vì chỉ tổ chức những cuộc hành quân lớn, họ tăng cường xây dựng đồn bốt, kiểm soát đường giao thông, chia cắt các khu vực và tìm cách phá mạng lưới liên lạc của nghĩa quân.

Quân Pháp cũng sử dụng chính sách mua chuộc và dụ hàng. Một số thủ lĩnh nghĩa quân bị ép buộc hoặc lung lay, khiến lực lượng kháng chiến dần gặp khó khăn. Nguyễn Thiện Thuật phải tìm cách duy trì sự đoàn kết giữa các đội quân và tiếp tục tổ chức chiến đấu trong điều kiện ngày càng bất lợi.

Đến cuối những năm 1880, cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy bước vào giai đoạn khó khăn. Quân Pháp kiểm soát ngày càng chặt các địa bàn đồng bằng, trong khi nghĩa quân thiếu vũ khí, lương thực và bị chia cắt. Tuy nhiên, phong trào vẫn tiếp tục hoạt động dưới sự chỉ huy của các thủ lĩnh địa phương.

6. Nguyễn Thiện Thuật sang Trung Quốc

Trước tình thế ngày càng khó khăn, Nguyễn Thiện Thuật quyết định sang Trung Quốc để tìm kiếm sự hỗ trợ. Đây là một lựa chọn thường gặp của các nhà yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX khi muốn tìm nguồn lực bên ngoài để tiếp tục chống Pháp.

Sau khi Nguyễn Thiện Thuật rời Việt Nam, phong trào Bãi Sậy vẫn chưa lập tức chấm dứt. Các thủ lĩnh còn lại tiếp tục chiến đấu. Tuy nhiên, việc mất đi người lãnh đạo có uy tín cùng với sự đàn áp ngày càng mạnh của quân Pháp khiến phong trào suy yếu dần. Đến khoảng năm 1892, cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy cơ bản chấm dứt.

Nguyễn Thiện Thuật sau đó tiếp tục hoạt động trong cộng đồng người Việt yêu nước ở Trung Quốc. Ông có liên hệ với các nhà yêu nước Việt Nam và theo dõi tình hình trong nước. Ông mất tại Trung Quốc năm 1926.

7. Điều còn lại từ người lãnh tụ Bãi Sậy

Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Thiện Thuật không phải là người giành được chiến thắng cuối cùng trước quân Pháp. Nhưng ông đã xây dựng được một phong trào có tổ chức và tồn tại trong nhiều năm giữa một vùng đồng bằng đông dân cư. Đó là một thành quả đáng kể trong bối cảnh quân Pháp có ưu thế rất lớn về vũ khí, quân số và hệ thống kiểm soát.

Điểm nổi bật nhất trong câu chuyện Nguyễn Thiện Thuật chính là khả năng tận dụng địa hình và sức dân. Bãi Sậy không có những thành lũy kiên cố như một pháo đài, nhưng lại trở thành căn cứ kháng chiến nhờ địa hình đặc biệt và sự che chở của nhân dân. Nghĩa quân không thể đánh thắng quân Pháp bằng một trận quyết chiến, nhưng có thể khiến đối phương phải liên tục đối phó bằng những cuộc phục kích và tập kích bất ngờ.

Cuộc đời Nguyễn Thiện Thuật cũng phản ánh tinh thần của một thế hệ sĩ phu Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Họ được đào tạo để làm quan, nhưng khi đất nước bị xâm lược, nhiều người đã từ bỏ con đường công danh để đứng về phía cuộc kháng chiến. Nguyễn Thiện Thuật là một trong những người tiêu biểu nhất cho sự lựa chọn ấy.

Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Thiện Thuật vẫn được nhắc đến cùng khởi nghĩa Bãi Sậy và phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ. Câu chuyện về ông nhắc nhở thế hệ sau rằng trong những thời điểm đất nước đứng trước thử thách, lòng yêu nước không chỉ thể hiện bằng lời nói mà còn bằng sự lựa chọn và hành động cụ thể.

Nguyễn Thiện Thuật đã chọn rời bỏ con đường quan trường để bước vào cuộc chiến đầy gian khổ. Bãi Sậy cuối cùng không thể đánh bại quân Pháp, nhưng vùng đất lau sậy ấy đã trở thành một trong những biểu tượng của tinh thần kháng chiến bất khuất ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX.