NGUYỄN THỨC CANH – NGƯỜI CHÍ SĨ LƯU VONG GIỮA BA CHÂU LỤC
Sinh khoảng 1884–1885, Nguyễn Thức Canh – con trai Sơn phòng sứ Nguyễn Thức Tự – là người anh cả trong một gia đình có nhiều con em dấn thân cứu nước. Ông còn được biết đến với nhiều bí danh như Trần Hữu Công, Trần Trọng Khắc, để che mắt kẻ thù trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng đầy sóng gió.
Theo phong trào Duy Tân hội, Nguyễn Thức Canh xuất dương sang Trung Quốc rồi Nhật Bản, học khoa văn chương tại Cao đẳng Sư phạm Tokyo. Học xong, ông tiếp tục bôn ba, hoạt động cách mạng ở nước ngoài. Em trai ông – Nguyễn Thức Đường (Trần Hữu Lực) – cũng xuất dương và sau này bị thực dân Pháp xử bắn, để lại nỗi đau lớn trong lòng người anh cả.
Từ năm 1910, thực dân Pháp đã kết án vắng mặt Nguyễn Thức Canh. Nhưng ông vẫn thoắt ẩn thoắt hiện, hoạt động giữa Trung Quốc, Nhật Bản rồi sang Đức. Tại Berlin, ông vừa học tập, vừa liên lạc với các nhà cách mạng như Hồ Tùng Mậu, sau đó gặp Nguyễn Ái Quốc, góp phần kết nối phong trào yêu nước Việt Nam với phong trào cách mạng thế giới.
Chính vì những chuyến đi tiếp tế cho Nguyễn Thức Canh ở Đức mà Phan Bội Châu bị mật thám Pháp bắt – cho thấy vai trò thầm lặng nhưng quan trọng của ông trong mạng lưới cách mạng hải ngoại.
Những năm 1930, mật thám Pháp lần ra tung tích: Nguyễn Thức Canh từng học ở Nhật, hoạt động ở Đức, liên lạc với Nguyễn Ái Quốc, rồi trở về Viễn Đông, làm việc trong các cơ quan của phái đoàn Trung Quốc, có lúc hành nghề bác sĩ tại quân cảng Thượng Hải, khi ở Hàng Châu, lúc lại Nam Kinh.
Năm 1934, khi Việt Nam Độc lập Đồng minh hội ra đời, ông trở thành một trong những cộng tác viên chủ chốt của báo “Việt Nam Thanh”, tiếp tục dùng ngòi bút để đấu tranh cho độc lập dân tộc.
Cuộc đời Nguyễn Thức Canh là cuộc đời của một chí sĩ lưu vong không mệt mỏi, đi qua Á – Âu, đổi bao tên gọi, làm đủ nghề, chỉ để giữ một danh xưng duy nhất trong tim: người Việt Nam yêu nước.
