Nguyễn Thúc Hào: dựng một trường đại học giữa những năm gian khó

Đầu năm 1959, khi miền Bắc vừa bước qua những năm đầu khôi phục sau chiến tranh, trên dải đất Nghệ An đã hình thành một ước vọng lớn: phải có một trường đại học ngay tại Bắc Trung Bộ. Ước vọng ấy không chỉ nhằm mở thêm một nơi học tập. Nó còn là lời giải cho bài toán cấp thiết của cả vùng: đào tạo giáo viên, mở rộng tri thức và trao cơ hội học tập cho những thanh niên ở xa các trung tâm lớn. Người được giao trở về gây dựng Phân hiệu Đại học Sư phạm Vinh là Giáo sư Nguyễn Thúc Hào.

Nguyễn Thúc Hào sinh ngày 6 tháng 8 năm 1912 tại làng Xuân Liễu, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Từ quê hương giàu truyền thống hiếu học, ông theo đuổi toán học rồi học tập và giảng dạy tại Trường Quốc học Huế. Trước khi về Vinh, ông đã kinh qua nhiều vị trí trong ngành giáo dục: Thanh tra Trung học Trung Bộ, Giám đốc Trung học Trung Bộ, Tổng thư ký kiêm quyền Giám đốc Đại học Khoa học Hà Nội; tham gia lãnh đạo Trường Dự bị đại học và Sư phạm cao cấp Liên khu 4; sau đó làm Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội I. Quãng đường ấy giúp ông hiểu rằng một trường học không thể lớn lên chỉ nhờ phòng học và giáo trình. Điều quyết định là xây dựng được đội ngũ, kỷ cương học thuật và một tinh thần phụng sự lâu dài.

Trở lại Nghệ An, ông đứng trước công việc gần như bắt đầu từ nền móng. Phân hiệu non trẻ phải tuyển chọn cán bộ, tổ chức các bộ môn, xây dựng chương trình và bảo đảm việc học trong điều kiện vật chất còn thiếu thốn. Nhưng phía sau mỗi lớp học được mở là nhu cầu rất thật của hàng nghìn trường phổ thông trong vùng. Một sinh viên sư phạm tốt nghiệp sẽ trở thành một giáo viên; từ người giáo viên ấy, tri thức tiếp tục đi đến nhiều thế hệ học trò. Bởi vậy, dựng trường vào thời điểm ấy cũng là dựng một mạng lưới gieo chữ cho tương lai.

Từ Phân hiệu Đại học Sư phạm Vinh, cơ sở đào tạo này phát triển thành Trường Đại học Sư phạm Vinh, tiền thân của Trường Đại học Vinh ngày nay. Nguyễn Thúc Hào là hiệu trưởng đầu tiên và đảm nhiệm cương vị ấy từ năm 1959 đến năm 1974, trọn 15 năm. Đó là giai đoạn đất nước trải qua cả công cuộc xây dựng miền Bắc và những năm chiến tranh ác liệt. Giữ cho hoạt động đào tạo không đứt đoạn trong hoàn cảnh ấy đòi hỏi nhiều hơn năng lực quản lý: cần sự bình tĩnh, bền bỉ và niềm tin rằng giáo dục vẫn phải tiếp tục ngay cả khi cuộc sống bị thử thách dữ dội nhất.

Ông không tách việc điều hành nhà trường khỏi đời sống khoa học. Từ năm 1962 đến năm 1987, Nguyễn Thúc Hào giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam. Khoảng thời gian 25 năm ấy cho thấy sự gắn bó lâu dài của ông với cộng đồng toán học trong nước. Với một người làm giáo dục, toán học không chỉ là chuyên môn. Tinh thần chính xác, mạch lạc và tôn trọng chứng cứ của môn học cũng trở thành nền tảng cho cách tổ chức một cơ sở đào tạo nghiêm túc.

Sự đóng góp của Nguyễn Thúc Hào còn vượt ra ngoài khuôn viên trường. Ông là đại biểu Quốc hội của tỉnh Nghệ An trong ba khóa liên tiếp: khóa II, khóa III và khóa IV, từ năm 1960 đến năm 1975. Trong giai đoạn 1960–1972, ông đồng thời là Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Nghệ An. Ngày 27 tháng 3 năm 1964, ông là một trong những đại biểu tham dự Hội nghị Chính trị đặc biệt do Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập. Những mốc thời gian này phản ánh trách nhiệm xã hội của một trí thức không chỉ đứng trên bục giảng mà còn tham gia vào công việc chung của quê hương và đất nước.

Điều đáng nhớ trong câu chuyện Nguyễn Thúc Hào không nằm ở một khoảnh khắc hào nhoáng, mà ở sức nặng của một lựa chọn kéo dài nhiều năm. Ông trở về quê hương khi một trường đại học ở đây mới chỉ là khởi đầu khó nhọc, rồi dành 15 năm quan trọng nhất để biến khởi đầu ấy thành một thiết chế giáo dục có nền nếp. Công việc của ông ít tạo ra những hình ảnh kịch tính, nhưng thành quả lại được nhân lên qua từng khóa sinh viên, từng giáo viên trở về các địa phương và từng lớp học được mở rộng trên miền Trung.

Giáo sư Nguyễn Thúc Hào qua đời lúc 10 giờ ngày 9 tháng 6 năm 2009 tại Bệnh viện Hữu nghị Hà Nội, hưởng thọ 98 tuổi theo cách tính tuổi truyền thống. Tại Trường Đại học Vinh, Trung tâm Thông tin – Thư viện mang tên Nguyễn Thúc Hào là một sự ghi nhớ phù hợp đối với người hiệu trưởng đầu tiên: tên ông được đặt ở nơi các thế hệ sinh viên tìm đến sách, dữ liệu và tri thức.

Từ cuộc đời ông có thể rút ra một ý nghĩa giản dị mà bền vững: xây dựng đất nước không chỉ diễn ra ở những sự kiện vang dội, mà còn trong việc kiên trì tạo nên những ngôi trường. Một cơ sở giáo dục được đặt đúng chỗ và gây dựng đúng cách có thể làm thay đổi cơ hội của cả một vùng. Nguyễn Thúc Hào đã dành phần lớn sự nghiệp để chứng minh điều ấy bằng công việc cụ thể, bằng những con số có thể đối chiếu và, hơn hết, bằng một di sản vẫn tiếp tục sống trong các thế hệ học trò.