Nguyễn Thượng Hiền – người trí thức dấn thân vì độc lập dân tộc
Nguyễn Thượng Hiền (1868-1925), chí sĩ yêu nước, danh sĩ, tự Đỉnh Thần, hiệu Mai Sơn, quê ở làng Liên Bạt, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây (nay thuộc TP. Hà Nội). Từ nhỏ Nguyễn Thượng Hiền đã nổi tiếng rất thông minh. Năm 1884, khi mới 17 tuổi, ông đỗ Cử nhân ở khoa thi Hương ở Thanh Hóa. Năm 1885, ông đỗ đầu kỳ thi Hội nhưng chưa kịp xướng danh thì kinh thành Huế thất thủ, ông phải về ở ẩn tại núi Nưa, Thanh Hóa. Đến năm 1892, ông mới đi thi Đình và đỗ Hoàng giáp nhưng ông không ra làm quan mà về ở ẩn. Không được bao lâu, triều đình nhà Nguyễn gọi ra làm quan, trao cho chức Toản tu ở Quốc Sử quán, sau thăng làm Đốc học ở Ninh Bình, Nam Định. Năm 1907, hưởng ứng phong trào Đông Du của Phan Bội Châu, ông bỏ quan xuất dương sang Nhật. Năm 1914, khi Phan Bội Châu bị chính quyền ở Quảng Đông bắt giam, Nguyễn Thượng Hiền vẫn tiếp tục hoạt động trong phong trào Việt Nam Quang Phục Hội. Năm 1915, ông sang Thái Lan liên lạc với công sứ Đức và Áo bàn kế hoạch hợp tác đánh Pháp nhưng việc không thành. Sau khi các hoạt động của Việt Nam Quang Phục Hội thất bại, Nguyễn Thượng Hiền xuống tóc vào tu ở chùa Thường Tích Quang ở Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Ngày 28/12/1925, ông bệnh và mất ở chùa. Theo di chúc, thi hài ông được hỏa táng, và tro rải xuống sông Tiền Đường. Nguyễn Thượng Hiền không những là một nhà cách mạng chân chính mà còn là một nhà văn yêu nước, một thi sĩ tài hoa nổi tiếng trong giới sĩ phu đương thời. Ông đã để lại một sự nghiệp văn học đáng kể với hơn 600 bài thơ văn bằng chữ Việt và chữ Hán. Các tác phẩm như Nam chi tập, Phú cải lương, Hợp quần doanh sinh thuyết... cùng nhiều bài bạt, bài tự là nơi ông ký thác những tâm sự của mình và lên án chính sách của người Pháp, khơi dậy lòng yêu nước, kêu gọi nhân dân đứng lên chống Pháp.
