Nguyễn Tiến Thụ
Tại ngã ba Cò Nòi trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, có những thanh niên trước khi đi phá bom được đồng đội làm “lễ tế sống”, bởi không ai biết họ có trở về hay không. Trong số những người làm công việc đặc biệt nguy hiểm ấy có Nguyễn Tiến Thụ, người trực tiếp tháo bom nổ chậm, phá bom bươm bướm và bốn lần bị đất đá vùi lấp.
Nguyễn Tiến Thụ sinh năm 1934 tại thôn Đình Cả, xã Nội Duệ, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Năm 1948, khi mới 14 tuổi, Nguyễn Tiến Thụ thoát ly tham gia kháng chiến, làm liên lạc tại văn phòng Huyện bộ Việt Minh Tiên Du.
Năm 1951, ông được cử tham gia lực lượng thanh niên xung phong, làm Phân đội phó Phân đội Tô Hiệu. Một năm sau, đơn vị phục vụ Chiến dịch Tây Bắc, mở đường từ Yên Bái lên Nghĩa Lộ. Những nhiệm vụ đầu tiên giúp người thanh niên trẻ quen với công việc làm đường, bảo đảm giao thông trong điều kiện chiến tranh.
Đầu năm 1954, lực lượng thanh niên xung phong Trung ương được tổ chức để phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Sau năm ngày học tập, Nguyễn Tiến Thụ được điều tới ngã ba Cò Nòi cùng các Đại đội 401, 403 và 407 thuộc Đội 40. Đây là nút giao quan trọng trên tuyến đường đưa người, vũ khí và lương thực từ hậu phương lên Tây Bắc.
Nhận rõ tầm quan trọng của Cò Nòi, máy bay Pháp liên tục ném bom nhằm cắt đứt đường tiếp tế. Từ tháng 3/1954 đến khi chiến dịch kết thúc, khu vực này hầu như không có ngày nào im tiếng bom. Bom phá đường tạo hố sâu; bom nổ chậm gây nguy hiểm trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày; bom bươm bướm rải thành từng chùm, nằm lẫn trên mặt đất và có thể phát nổ khi bị chạm vào.
Nhiệm vụ của tổ phá bom là quan sát nơi bom rơi, đánh dấu vị trí, tìm cách xử lý rồi nhanh chóng trả lại mặt đường cho các đoàn xe. Công việc không có sẵn quy trình hoàn chỉnh. Những đội viên thanh niên xung phong vừa làm vừa quan sát cấu tạo bom, rút kinh nghiệm từ từng lần xử lý và phổ biến cách làm cho các đơn vị.
Khi đối phương thả nhiều bom bươm bướm xuống tuyến đường, Nguyễn Tiến Thụ xung phong tháo thử ngòi nổ một quả. Ông tiếp cận cẩn thận, nghiên cứu cấu tạo rồi tháo thành công mà không xảy ra thương vong. Từ kinh nghiệm đó, các đơn vị học tập cách xử lý và phá được hàng trăm quả bom cùng loại.
Một sáng kiến khác là đào hố cá nhân, người phá bom ẩn phía dưới rồi dùng sào nứa dài gạt bom bươm bướm cho phát nổ ở khoảng cách an toàn hơn. Cách làm giản dị nhưng phù hợp với điều kiện thiếu trang bị chuyên dụng, giúp giảm nguy cơ cho người thực hiện và đẩy nhanh việc giải phóng mặt đường.
Bom nổ chậm còn nguy hiểm hơn vì khó xác định chính xác thời điểm phát nổ. Nguyễn Tiến Thụ nhiều lần trực tiếp đào, tiếp cận và vô hiệu hóa loại bom này. Có lần bom phát nổ khi ông đang làm nhiệm vụ, đất đá hất tung và vùi lấp cơ thể. Đồng đội đào tìm, đưa ông ra ngoài; sau khi tỉnh lại, ông tiếp tục trở về vị trí công tác.
Trong suốt thời gian phục vụ chiến dịch, Nguyễn Tiến Thụ cùng đồng đội phá được 120 quả bom các loại. Riêng ông trực tiếp xử lý bảy quả bom nổ chậm và 50 quả bom bươm bướm. Ông bốn lần bị bom nổ chậm vùi lấp nhưng đều sống sót và tiếp tục làm nhiệm vụ.
Những con số ấy gắn với mục tiêu cụ thể: không để tuyến đường bị tắc. Mỗi quả bom được xử lý kịp thời là thêm một đoàn xe chở đạn, gạo hoặc thương binh có thể đi qua. Trên tuyến hậu cần dài hơn 100km có những trọng điểm như Đèo Chẹn, Cò Nòi, Lũng Lô và Pha Đin, thanh niên xung phong cùng bộ đội, dân công thay nhau sửa đường, phá bom và giữ mạch vận chuyển tới mặt trận.
Ngày 7/5/1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng. Kết thúc chiến dịch, Nguyễn Tiến Thụ được bầu là Chiến sĩ thi đua số một của lực lượng thanh niên xung phong và là Chiến sĩ thi đua toàn quốc ngành giao thông vận tải.
Sau chiến tranh, ông tiếp tục công tác, từng làm việc tại Trung ương Đoàn, giữ cương vị Bí thư Tỉnh đoàn Quảng Ninh, Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Xô và Ủy viên Ban Thư ký Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ông cũng thường xuyên kể chuyện truyền thống cho thanh niên, học sinh.
Ngày 23/7/2014, Nguyễn Tiến Thụ được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sự ghi nhận ấy đến sau 60 năm, nhắc lại đóng góp của một lực lượng không trực tiếp xung phong vào cứ điểm nhưng đã đối mặt với bom đạn để giữ đường.
Câu chuyện Nguyễn Tiến Thụ cho thấy hậu cần của một chiến dịch lớn được bảo đảm bằng lòng dũng cảm, óc quan sát và những sáng kiến rất thực tế. Ở Cò Nòi, người thanh niên 20 tuổi đã nhiều lần bước tới nơi mọi người phải tránh xa, tháo từng ngòi nổ để con đường hướng về Điện Biên Phủ tiếp tục thông suốt.
