NGUYỄN TRÃI (1380 – 1442) – DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

Nguyễn Trãi (hiệu Ức Trai) sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, quê gốc ở Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương), sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Sinh ra trong dòng dõi danh gia vọng tộc với cha là Nguyễn Phi Khanh và ông ngoại là Tể tướng Trần Nguyên Đán, ông sớm bộc lộ tư chất thông minh, uyên bác. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều nhà Hồ và ra làm quan, khởi đầu con đường phụng sự đất nước.

Thế nhưng, biến cố lịch sử nhanh chóng ập đến khi giặc Minh tràn sang xâm lược, nhà Hồ sụp đổ và cha ông bị giặc bắt giải sang Trung Quốc. Vừa nghe lời dặn của cha quay về "tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha", ông lại bị quân giặc giam lỏng tại thành Đông Quan. Những năm tháng nén đau thương, trải qua muôn vàn gian khổ phiêu bạt khắp vùng đất quê hương xơ xác đã giúp ông thấu hiểu sâu sắc nỗi khổ khốn cùng của nhân dân dưới ách tàn bạo của quân xâm lược.

Thoát khỏi sự kiềm tỏa của địch, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn tụ nghĩa cùng Lê Lợi vào năm 1416. Ông dâng tập Bình Ngô sách, vạch ra đường lối đánh giặc cứu nước chính nghĩa và trở thành nhà tham mưu chiến lược tài năng. Lấy tư tưởng "yêu dân, trừ bạo" làm gốc, ông giương cao ngọn cờ nhân nghĩa, quy tụ đông đảo quần chúng lao khổ trong toàn quốc đứng lên kết đoàn cùng giết giặc, tạo nên sức mạnh vô song đánh đuổi kẻ thù.

Trực tiếp chỉ đạo trên nhiều mặt trận, Nguyễn Trãi đặc biệt xuất sắc với chiến lược "tâm công" (đánh vào lòng người). Các bức thư luận chiến sắc sảo trong Quân trung từ mệnh tập của ông đã phân tích bản chất phi nghĩa của giặc, mở lối thoát cho chúng hàng ngũ tan rã, được người đời đánh giá có sức mạnh như "mười vạn quân". Sau chiến thắng rực rỡ năm 1427, ông thừa lệnh Lê Lợi viết Bình Ngô đại cáo – bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai, áng "thiên cổ hùng văn" bất tử khẳng định chủ quyền và lòng tự hào dân tộc.

Khi đất nước thanh bình, Nguyễn Trãi đem hết tâm huyết kiến nghị nhiều kế sách giúp dân, mong muốn triều đình nhẹ sưu thuế, lấy nhân nghĩa làm gốc để nhân dân được no ấm. Tuy nhiên, chốn triều đình phong kiến đầy phe phái gian thần đã khiến ông không được tin dùng. Nhận thấy sự dối trá và phe phái chốn quan trường, ông xin cáo quan về ở ẩn tại Côn Sơn, sống thanh cao giữa thiên nhiên nhưng trong lòng vẫn cuồn cuộn "tấc lòng ưu ái" đối với vận mệnh nước nhà.

Năm 1439, ông được vua Lê Thái Tông mời ra tái phụng sự đất nước. Nhưng tai họa thảm khốc bất ngờ ập đến vào năm 1442 sau sự kiện vua qua đời đột ngột tại Lệ Chi Viên. Bị kẻ gian vu cho án oan mưu sát vua, ông cùng gia quyến phải chịu bản án tru di tam tộc nghiệt đãi. Phải 22 năm sau (1464), vua Lê Thánh Tông mới xuống chiếu giải oan, ngợi ca "Tấm lòng Ức Trai ngời sáng tựa sao Khuê", trả lại sự sạch trong cho người công thần lỗi lạc.

Nguyễn Trãi không chỉ là vị đại anh hùng vĩ đại trọn đời hy sinh vì độc lập dân tộc mà còn là nhà văn, nhà thơ, nhà địa lý lỗi lạc với di sản đồ sộ (Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập, Dư địa chí...). Với tài đức vẹn toàn và tầm vóc thời đại, ông đã được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới, trở thành tinh hoa và niềm tự hào muôn đời của dân tộc Việt Nam.