Nguyễn Trãi
Nguyễn Trãi (1380 – 1442), hiệu là Ức Trai, là một nhà chính trị, quân sự, văn hóa kiệt xuất, anh hùng dân tộc và là Danh nhân Văn hóa Thế giới được UNESCO vinh danh năm 1980.
Thân thế và thời trẻ
Xuất thân: Quê gốc ở làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương), sau dời về làng Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Cha là Nguyễn Phi Khanh (đỗ Thái học sinh), mẹ là Trần Thị Thái (con gái Quan Tư đồ Trần Nguyên Đán).
Học vấn và quan lộ đầu đời: Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) khi mới 20 tuổi và ra làm quan cho triều nhà Hồ. Năm 1407, nhà Minh xâm lược Đại Việt, nhà Hồ sụp đổ, cha ông bị giặc bắt giải sang Trung Quốc. Nghe lời khuyên của cha "trở về tìm cách rửa thù cho nước, trả xóm cho nhà", Nguyễn Trãi quay về nhưng bị quân Minh giam lỏng ở Đông Quan (Hà Nội).
Sự nghiệp đánh giặc và dựng nước
Khởi nghĩa Lam Sơn: Khoảng năm 1416–1423, ông trốn khỏi Đông Quan, tìm vào Thanh Hóa theo Lê Lợi và dâng Bình Ngô sách (Kế sách đánh đuổi quân Minh). Ông trở thành quân sư tham mưu chiến lược, dâng các phương lược "tâm công" (đánh vào lòng người) giúp cuộc khởi nghĩa thắng lợi hoàn toàn vào đầu năm 1428.
Thời kỳ làm quan nhà Hậu Lê: Sau khi kháng chiến thành công, ông soạn Bình Ngô đại cáo. Dưới triều Lê Thái Tổ và Lê Thái Tông, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng. Tuy nhiên, do sự gièm pha của bọn gian thần, ông có thời gian bị nghi oan, rút về ở ẩn tại Côn Sơn (Hải Dương) trước khi được mời ra giúp nước trở lại vào năm 1440.
Thảm án Lệ Chi Viên
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi duyệt binh về ghé thăm Nguyễn Trãi ở Côn Sơn. Khi dời đi đến Trại Vải (Lệ Chi Viên, Bắc Ninh), nhà vua đột ngột qua đời. Bọn gian thần trong triều vu cho Nguyễn Trãi và người thiếp là Nguyễn Thị Lộ mưu sát vua, khiến ông phải chịu án thảm khốc "tru di tam tộc" vào ngày 19/9/1442. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông mới chính thức xuống chiếu minh oan cho ông.
Di sản văn hóa và sáng tác
Nguyễn Trãi để lại một di sản văn học, tư tưởng vô giá bằng cả chữ Hán và chữ Nôm:
Tác phẩm văn chính luận, lịch sử, địa lý: Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập, Dư địa chí.
Tác phẩm thơ ca: Ức Trai thi tập (chữ Hán), Quốc âm thi tập (chữ Nôm – tập thơ Nôm sớm nhất còn giữ được trọn vẹn).
Tư tưởng cốt lõi: Tư tưởng "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân", lấy dân làm gốc và khát vọng xây dựng một xã hội thái bình, thịnh trị.
