Nguyễn Trãi
Ý chí trả nợ nước, rửa hận nhà: Sinh ra trong gia đình giàu truyền thống, sau khi nhà Hồ thất thủ và cha bị quân Minh bắt sang Trung Quốc, Nguyễn Trãi nghe lời dặn của cha quay về tìm cách cứu nước, thoát khỏi sự giam lỏng của địch. Linh hồn chiến lược của khởi nghĩa Lam Sơn: Ông dâng lên Lê Lợi cuốn Bình Ngô sách, đề ra chiến lược "lấy đại nghĩa thắng hung tàn", dùng mưu trí và ngòi bút (tâm công) làm tan rã tinh thần quân giặc. Ông trở thành cố vấn thân tín, cùng Lê Lợi lãnh đạo nghĩa quân đánh tan 15 vạn viện binh nhà Minh. Tác giả bản Tuyên ngôn Độc lập "Bình Ngô đại cáo": Năm 1428, sau khi quét sạch giặc Minh, Nguyễn Trãi soạn Bình Ngô đại cáo khẳng định chủ quyền dân tộc, tư tưởng nhân nghĩa và tư tưởng vì dân. Bi kịch Lệ Chi Viên và sự minh oan: Sau nhiều năm cống hiến cho triều Lê, ông lui về ở ẩn tại Côn Sơn. Năm 1442, thảm án Lệ Chi Viên xảy ra khiến ông chịu án oan tru di ba họ. 22 năm sau (1464), vua Lê Thánh Tông chính thức minh oan, ca ngợi ông có "Tấm lòng sáng tựa sao Khuê" (Ức Trai tâm thượng quang Khuê Tảo). Ý nghĩa: Nguyễn Trãi là biểu tượng kiệt xuất cho trí tuệ, lòng yêu nước, tư tưởng nhân nghĩa và tài năng văn học vượt thời đại của dân tộc Việt Nam.
Nguyễn Trãi (1380 – 1422) là một trong những kiệt tác nhân tài xuất sắc nhất trong lịch sử Việt Nam: nhà quân sự tài ba, nhà chính trị kiệt xuất, danh nhân văn hóa thế giới và là công thần khai quốc đại thần của nhà Lê Sơ.
1. Xuất thân và ý chí phục quốc
Nguyễn Trãi, hiệu là Ức Trai, sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Cha ông là Nguyễn Trãi (sau đổi thành Nguyễn Phi卿) - một sĩ phu tài danh, còn mẹ là Trần Thị Thái - con gái của Quan đại thần Trần Nguyên Hãn.
Năm 1400, Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) khi mới 20 tuổi và làm quan dưới triều nhà Hồ. Tuy nhiên, sóng gió ập đến vào năm 1407 khi giặc Minh xâm lược Đại Việt. Nhà Hồ sụp đổ, cha của ông bị giặc bắt giải về Trung Quốc. Nguyễn Trãi định đi theo chăm sóc cha, nhưng Nguyễn Phi卿 đã dặn lại:
"Con là người có tài, hãy về trả thù cho nước, rửa hận cho cha, đó mới là đại hiếu!"
Khắc ghi lời dặn ấy, Nguyễn Trãi trở về. Ông bị quân Minh giam lỏng ở Đông Quan (Hà Nội ngày nay) nhiều năm. Trong thời gian này, ông âm thầm nghiên cứu binh pháp, suy ngẫm về thời thế và đúc kết nên tư tưởng chiến lược để giải phóng dân tộc.
2. Linh hồn của khởi nghĩa Lam Sơn
Sau khi thoát khỏi sự khống chế của quân Minh, Nguyễn Trãi tìm vào Thanh Hóa để theo Lê Lợi – người đang dấy binh khởi nghĩa tại vùng núi Lam Sơn.
Ông dâng lên Lê Lợi cuốn "Bình Ngô sách" (Chiến lược đánh đuổi quân Ngô), đề ra ba kế sách lớn:
Lấy nhân nghĩa làm gốc: Đánh vào lòng người (tâm công), tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân.
Triệt hạ quân lương: Tập trung tiêu hao sinh lực và hậu cần của địch thay vì chỉ đánh thành cố thủ.
Thắng bằng trí tuệ: "Lấy chí nhân mà thay yếu ớt, đem đại nghĩa để thắng hung tàn."
Lê Lợi vô cùng tâm đắc và phong cho Nguyễn Trãi làm Tuyên phong đại夫, luôn giữ ông bên mình để bàn mưu tính kế. Nguyễn Trãi chính là người soạn thảo các thư từ gửi cho các tướng giặc Minh (như Sơn Thọ, Vương Thông), dùng ngòi bút sắc bén làm tan rã tinh thần chiến đấu của kẻ thù.
Sau 10 năm nếm mật nằm gai, dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi và sự cố vấn thiên tài của Nguyễn Trãi, quân Lam Sơn đã quét sạch hàng chục vạn quân Minh, kết thúc hoàn toàn ách đô hộ 20 năm của phương Bắc.
3. "Bình Ngô Đại Cáo" và Đỉnh cao Danh nhân Văn hóa
Đầu năm 1428, sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng, Nguyễn Trãi thay lời Lê Lợi soạn thảo "Bình Ngô Đại Cáo". Tác phẩm được xem là bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của dân tộc Việt Nam, khẳng định chủ quyền, văn hiến lâu đời của Đại Việt và bản chất nhân nghĩa của cuộc chiến:
"Vâng lệnh trời, dấy nghĩa quân, Mở đường sống cho muôn dân, Ch chối bỏ nỗi lầm, Đem đại nghĩa thắng hung tàn!"
Dưới triều Lê Thái Tổ và Lê Thái Tông, ông đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng, dốc lòng xây dựng đất nước, cải cách hành chính, chăm lo cho đời sống nhân dân với triết lý: "Làm sao cho khắp thôn xóm không có tiếng hờn giận than ôi."
4. Bi kịch Lệ Chi Viên
Dù hết lòng vì nước vì dân, Nguyễn Trãi lại gặp phải sự đố kỵ của các quan lại gian thần trong triều. Cảm thấy mệt mỏi với chốn quan trường, ông xin lui về ở ẩn tại Côn Sơn (Hải Dương) – nơi ông vui cùng cỏ cây, sông nước và sáng tác nhiều vần thơ kiệt tác.
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần phương Đông, ghé thăm Côn Sơn. Khi vua rời Côn Sơn về đến Lệ Chi Viên (Bắc Ninh), vua đột ngột qua đời trong đêm. Nguyễn Thị Lộ – vợ thứ của Nguyễn Trãi, người thông tuệ và được vua trọng dụng làm Lễ仪 (quan dạy lễ nghi) – bị khép vào tội hại vua.
Kẻ thù lợi dụng cơ hội này để vu khống cho Nguyễn Trãi. Ông bị kết án và chịu án phạt nghiệt dã "Tộc诛" (tru di ba họ) vào tháng 8 năm 1442. Đây là một trong những thảm án đau thương và bất công nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
5. Sự minh phục và Di sản còn mãi
22 năm sau (1464), vị vua minh quân Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi. Vua ban lệnh tìm lại tất cả di sản, thơ văn của ông và thốt lên lời ngợi ca bất tử:
"Ức Trai tâm thượng quang Khuê Tảo" (Lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê).
Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông, tổ chức UNESCO đã vinh danh Nguyễn Trãi là Danh nhân Văn hóa Thế giới.
Nguyễn Trãi không chỉ là hình ảnh biểu tượng cho trí tuệ và tinh thần kiên cường của dân tộc Việt Nam trong chiến đấu chống ngoại xâm, mà còn là minh chứng cho một tấm lòng trọn đời đau đáu vì dân, vì nước.
