Nguyễn Trãi – Ánh sáng của trí tuệ và lòng yêu nước

Nguyễn Trãi – Ánh sáng của trí tuệ và lòng yêu nước

Người con sinh ra trong thời loạn

Lịch sử dân tộc Việt Nam đã ghi danh nhiều anh hùng kiệt xuất, nhưng hiếm có người nào vừa là nhà quân sự, nhà chính trị, nhà ngoại giao, vừa là nhà văn hóa lớn như Nguyễn Trãi.

Ông sinh năm 1380 tại Thăng Long, trong một gia đình có truyền thống học vấn. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một vị quan nổi tiếng tài giỏi, còn mẹ là Trần Thị Thái, cháu ngoại của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán.

Từ nhỏ, Nguyễn Trãi đã được giáo dục về đạo lý, lòng yêu nước và tinh thần trách nhiệm với nhân dân. Ông nổi tiếng thông minh, ham học và sớm đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ.

Nhưng tuổi trẻ của ông cũng gắn liền với biến cố lớn của đất nước.

Năm 1407, quân Minh xâm lược Đại Việt. Triều Hồ thất bại, đất nước rơi vào ách đô hộ vô cùng tàn khốc.

Trong lúc cha bị bắt giải sang Trung Quốc, Nguyễn Trãi đi theo tiễn cha đến tận ải Nam Quan.

Tại nơi chia ly ấy, Nguyễn Phi Khanh đã nói với con một lời dặn trở thành động lực suốt cuộc đời ông:

“Con hãy quay về lo việc cứu nước, rửa nhục cho dân tộc.”

Nguyễn Trãi trở về với một lời hứa trong tim: phải giành lại độc lập cho Đại Việt.

Gặp Lê Lợi và con đường cứu nước

Những năm đầu đất nước bị đô hộ, Nguyễn Trãi âm thầm nuôi chí lớn.

Đến khoảng năm 1417–1418, ông tìm đến nghĩa quân Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo tại Thanh Hóa.

Cuộc gặp gỡ giữa Lê Lợi và Nguyễn Trãi đã trở thành một bước ngoặt quan trọng của lịch sử.

Nếu Lê Lợi là người lãnh đạo nghĩa quân trên chiến trường thì Nguyễn Trãi chính là bộ óc chiến lược đứng sau nhiều quyết sách lớn.

Ông dâng lên “Bình Ngô sách”, trình bày kế hoạch đánh giặc dựa vào sức mạnh của nhân dân.

Tư tưởng lớn nhất mà Nguyễn Trãi theo đuổi là:

“Lấy nhân nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo.”

Đó không chỉ là một câu nói nổi tiếng.

Đó là kim chỉ nam cho cả cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Vũ khí đặc biệt – những bức thư làm lay động quân thù

Trong cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi không chỉ giúp lập kế hoạch quân sự.

Ông còn sử dụng một thứ vũ khí đặc biệt.

Đó là ngòi bút.

Ông thay mặt Lê Lợi viết nhiều thư gửi tướng lĩnh nhà Minh, phân tích đúng sai, khuyên họ đầu hàng để tránh đổ máu.

Những bức thư ấy vừa cứng rắn vừa đầy lý lẽ.

Chúng khiến nhiều tướng địch dao động.

Đó là nghệ thuật “đánh vào lòng người” – một chiến lược ngoại giao và tâm lý rất tiến bộ trong thời đại ấy.

Trong khi nghĩa quân chiến đấu trên chiến trường, Nguyễn Trãi chiến đấu bằng trí tuệ.

Hai sức mạnh ấy kết hợp với nhau đã tạo nên những thắng lợi liên tiếp.

Mười năm gian khổ

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kéo dài gần mười năm.

Có lúc nghĩa quân lâm vào cảnh thiếu lương thực, thiếu vũ khí và bị bao vây.

Nhưng Nguyễn Trãi luôn tin rằng sức mạnh lớn nhất nằm ở lòng dân.

Ông khuyên nghĩa quân phải yêu thương nhân dân, bảo vệ dân và dựa vào dân để tồn tại.

Chính vì vậy, ngày càng nhiều người tham gia nghĩa quân.

Nông dân, thợ thủ công, trai tráng khắp nơi cùng góp sức mở đường, vận chuyển lương thực và tham gia chiến đấu.

Từng bước, nghĩa quân giành lại thế chủ động.

Các chiến thắng ở Tốt Động – Chúc Động, Chi Lăng, Xương Giang đã làm thay đổi cục diện chiến tranh.

Cuối cùng, quân Minh buộc phải chấp nhận rút khỏi Đại Việt.

Bản tuyên ngôn độc lập bất hủ

Đầu năm 1428, sau khi đất nước giành lại độc lập, Lê Lợi lên ngôi vua, mở ra triều Hậu Lê.

Nguyễn Trãi được giao viết “Bình Ngô đại cáo.”

Tác phẩm ấy được công bố như lời tuyên bố với toàn dân và với thế giới rằng Đại Việt đã giành lại độc lập.

Ngay những dòng mở đầu đã khẳng định tư tưởng lớn lao:

“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.”

Với Nguyễn Trãi, mục đích của mọi cuộc chiến không phải là chinh phục.

Mục đích cao nhất là để nhân dân được sống yên bình.

“Bình Ngô đại cáo” không chỉ là áng văn chính luận xuất sắc.

Đó còn được xem là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc Việt Nam, sau bài thơ “Nam quốc sơn hà”.

Đến ngày nay, tác phẩm ấy vẫn được học trong nhà trường như một kiệt tác văn học và tư tưởng.

Một cuộc đời nhiều cống hiến nhưng cũng nhiều oan khuất

Sau khi đất nước hòa bình, Nguyễn Trãi tiếp tục giúp triều đình xây dựng quốc gia.

Ông quan tâm đến đời sống nhân dân, khuyến khích phát triển sản xuất và đề cao đạo đức của người làm quan.

Nhưng cuộc đời ông không hoàn toàn bình yên.

Năm 1442, xảy ra vụ án Lệ Chi Viên, khi vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời sau khi nghỉ tại nhà Nguyễn Trãi.

Ông cùng nhiều người trong gia đình bị kết án oan.

Ba họ của ông bị tru di.

Đó là một trong những bi kịch lớn nhất của lịch sử Việt Nam.

Hơn hai mươi năm sau, vua Lê Thánh Tông minh oan cho Nguyễn Trãi và khẳng định công lao to lớn của ông đối với đất nước.

Sự minh oan ấy không chỉ trả lại danh dự cho một con người.

Đó còn là sự khẳng định rằng lịch sử cuối cùng sẽ ghi nhận những người sống vì dân, vì nước.