NGUYỄN TRÃI

Trong lịch sử văn hóa và quân sự Việt Nam thời trung đại, Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi (hiệu Ức Trai) là ngôi sao khuê rực sáng kết tinh trọn vẹn trí tuệ, tâm hồn và bản lĩnh Đại Việt. Là linh hồn mưu lược của cuộc Khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược, ông đã nâng tư tưởng nhân nghĩa và khát vọng hòa bình của dân tộc lên tầm cao thời đại qua những áng thiên cổ hùng văn bất hủ.

Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ, Quyển X và Quyển XI – Kỷ nhà Lê) và tư liệu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Trãi (1380–1442) nguyên quán tại làng Chi Ngại (nay thuộc thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương), sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Ông là con trai của Bảng nhãn Nguyễn Phi Khanh và là cháu ngoại của Tư đồ Trần Nguyên Đán. Đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) năm 20 tuổi dưới triều Hồ, khi giặc Minh xâm lược nước ta năm 1407 và bắt cha ông giải về phương Bắc, Nguyễn Trãi đã khắc cốt ghi tâm lời dặn của cha tại ải Nam Quan: trở về tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha mới là đại hiếu.

Sau nhiều năm bôn ba tìm minh chủ, tại bến Lỗi Giang, Nguyễn Trãi đã tìm đến yết kiến Bình Định Vương Lê Lợi và dâng “Bình Ngô sách” – bản hiến kế chiến lược vạch ra ba chước đánh giặc Minh, trong đó cốt lõi là đánh vào lòng người (“tâm công”), lấy dân làm gốc để không đánh mà khuất phục được quân địch. Lê Lợi vô cùng tâm đắc, phong ông làm Hàn lâm viện Thừa chỉ Học sĩ, giữ vai trò quân sư tối cao bên cạnh nhà vua suốt mười năm kháng chiến.

Trong suốt quá trình nghĩa quân Lam Sơn vây hãm các thành trì quân Minh, Nguyễn Trãi đã trực tiếp thảo hàng chục bức thư dụ hàng (tập hợp trong “Quân trung từ mệnh tập”) gửi cho các tướng giặc như Vương Thông, Phương Chính, Sơn Thọ. Ngòi bút sắc bén “mạnh hơn mười vạn quân” của ông vừa phân tích thế tất bại của kẻ xâm lược, vừa mở đường hiếu sinh nhân đạo, khiến hơn mười vạn quân Minh ở các thành Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa, Đông Quan phải cởi giáp xin hàng mà không cần tốn xương máu tướng sĩ.

Mùa xuân năm Mậu Thân (1428), sau khi đất nước sạch bóng quân thù, thừa lệnh vua Lê Thái Tổ, Nguyễn Trãi đã chắp bút viết “Bình Ngô đại cáo” – bản Tuyên ngôn độc lập lần thứ hai của dân tộc Việt Nam. Áng văn bất hủ đã đúc kết triết lý giữ nước đầy nhân văn: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo” và “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn / Lấy chí nhân để thay cường bạo”. Dù về sau cuộc đời ông phải chịu nỗi oan khuất bi thương tại Lệ Chi Viên năm 1442, đến năm 1464 vua Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan và ca ngợi tấm lòng ông: “Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo” (Lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê).

Câu chuyện về Nguyễn Trãi là biểu tượng cao đẹp nhất của người trí thức Việt Nam luôn lấy nỗi lo của dân làm nỗi lo của mình, suốt đời tận tụy vì vận mệnh quốc gia. Từ tư tưởng nhân nghĩa và khát vọng thái平 của Ức Trai năm xưa, thế hệ hôm nay càng thêm trân trọng sức mạnh của văn hóa, tri thức và lòng nhân ái trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

TƯ LIỆU THAM KHẢO

• Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, Quyển X & Quyển XI – Kỷ nhà Lê. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chuyên mục “Nhân vật lịch sử”. https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2003/nhan-vat-lich-su

• Chuyên trang Lịch sử Việt Nam – Người Kể Sử, chuyên mục “Nhân vật”. https://nguoikesu.com/nhan-vat