NGUYỄN TRÃI – "BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO" VÀ TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA VÌ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

Nội dung lịch sử

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Nguyễn Trãi là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà văn hóa và nhà tư tưởng kiệt xuất. Ông là công thần hàng đầu của cuộc Khởi nghĩa Lam Sơn, tác giả của Bình Ngô đại cáo và là người đặt nền tảng cho tư tưởng nhân nghĩa, lấy dân làm gốc trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Cuộc đời cùng sự nghiệp của Nguyễn Trãi là biểu tượng sáng ngời về lòng yêu nước, trí tuệ và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long (nay thuộc thành phố Hà Nội). Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước và hiếu học. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một học giả nổi tiếng; mẹ là Trần Thị Thái, cháu ngoại của Trần Nguyên Đán. Được nuôi dưỡng trong môi trường học thuật và tinh thần yêu nước, Nguyễn Trãi sớm bộc lộ tư chất thông minh, uyên bác.

Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ và tham gia triều chính. Tuy nhiên, đến năm 1407, sau khi nhà Minh xâm lược Đại Việt, đất nước rơi vào ách đô hộ. Cha ông bị quân Minh giải sang Trung Quốc. Theo truyền thống được ghi trong nhiều tài liệu lịch sử, tại cửa ải Nam Quan, Nguyễn Phi Khanh căn dặn con trai không nên chỉ lo báo hiếu cho gia đình mà phải trở về tìm cách cứu nước, cứu dân. Lời dặn ấy trở thành động lực lớn lao, thôi thúc Nguyễn Trãi dấn thân vào sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Sau một thời gian tìm kiếm lực lượng yêu nước, khoảng năm 1417, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và dâng lên Bình Ngô sách cho Lê Lợi. Trong bản kế sách này, ông đề xuất nhiều chủ trương chiến lược về xây dựng lực lượng, đoàn kết nhân dân và đánh bại quân Minh bằng cả quân sự, chính trị và ngoại giao. Những tư tưởng đó được Lê Lợi đánh giá cao và trở thành cơ sở quan trọng cho sự phát triển của nghĩa quân Lam Sơn.

Trong suốt mười năm khởi nghĩa, Nguyễn Trãi không trực tiếp cầm quân ngoài chiến trận nhưng giữ vai trò đặc biệt quan trọng về tham mưu chiến lược, hoạch định chính sách và ngoại giao. Ông thay mặt Bình Định Vương soạn thảo nhiều thư từ gửi tướng lĩnh nhà Minh, phân tích lẽ phải, khuyên họ chấm dứt chiến tranh và rút quân về nước. Những bức thư ấy vừa thể hiện lập trường kiên quyết bảo vệ độc lập dân tộc, vừa thể hiện tư tưởng nhân nghĩa và mong muốn hòa bình.

Nguyễn Trãi luôn khẳng định rằng mục tiêu của cuộc khởi nghĩa không phải để báo thù hay chinh phục mà nhằm giải phóng nhân dân khỏi cảnh lầm than. Ông nhiều lần nhấn mạnh tư tưởng "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân", coi nhân dân là gốc của quốc gia và là nguồn sức mạnh quyết định thắng lợi của sự nghiệp cứu nước. Đây là một trong những tư tưởng chính trị tiến bộ, có ảnh hưởng sâu sắc trong lịch sử Việt Nam.

Sau khi nghĩa quân Lam Sơn giành thắng lợi hoàn toàn với Chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang, đầu năm 1428, theo chỉ dụ của vua Lê Lợi, Nguyễn Trãi biên soạn "Bình Ngô đại cáo" để tuyên bố trước toàn dân về thắng lợi của cuộc kháng chiến và sự khôi phục nền độc lập của Đại Việt.

Ngay từ phần mở đầu, tác phẩm đã khẳng định những yếu tố làm nên một quốc gia độc lập:

"Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu..."

Bằng những lập luận chặt chẽ, Nguyễn Trãi khẳng định Đại Việt có lãnh thổ riêng, phong tục riêng, lịch sử riêng, nền văn hiến riêng và chế độ chính trị riêng, hoàn toàn bình đẳng với các triều đại phương Bắc. Đây là sự phát triển vượt bậc về tư tưởng độc lập dân tộc so với các thời kỳ trước.

Tiếp đó, tác phẩm tố cáo những tội ác mà quân Minh gây ra đối với nhân dân Đại Việt, đồng thời ca ngợi sức mạnh của nghĩa quân Lam Sơn dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi. Nguyễn Trãi khẳng định thắng lợi của cuộc khởi nghĩa là kết quả của chính nghĩa, của sức mạnh đoàn kết toàn dân và của lòng yêu nước.

Kết thúc tác phẩm, ông bày tỏ khát vọng hòa bình, mong muốn đất nước bước vào thời kỳ ổn định, nhân dân được sống trong yên vui, thái bình. Chính tư tưởng nhân văn sâu sắc ấy đã làm nên giá trị trường tồn của "Bình Ngô đại cáo".

Các nhà nghiên cứu đánh giá tác phẩm không chỉ là bản tổng kết cuộc kháng chiến chống Minh mà còn là bản tuyên ngôn độc lập có giá trị lịch sử, chính trị và văn học đặc biệt. Với lập luận sắc bén, tư tưởng tiến bộ và nghệ thuật ngôn ngữ mẫu mực, "Bình Ngô đại cáo" được xem là một trong những áng văn chính luận xuất sắc nhất của văn học Việt Nam.

Sau khi đất nước độc lập, Nguyễn Trãi tiếp tục giúp vua Lê Lợi xây dựng chính quyền mới, chăm lo đời sống nhân dân và đề xuất nhiều chính sách phát triển đất nước. Tuy nhiên, năm 1442, ông cùng gia đình chịu oan trong vụ án Lệ Chi Viên. Đến năm 1464, Lê Thánh Tông đã minh oan cho Nguyễn Trãi và khẳng định công lao to lớn của ông đối với đất nước.

Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh của Nguyễn Trãi, UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới, ghi nhận những đóng góp đặc biệt của ông đối với văn hóa và tư tưởng nhân loại.

Ngày nay, tên tuổi Nguyễn Trãi được đặt cho nhiều trường học, đường phố, quảng trường và công trình văn hóa trên cả nước. Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc và các địa danh gắn với cuộc đời ông trở thành những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần nhân nghĩa và khát vọng cống hiến cho Tổ quốc.

Ý nghĩa giáo dục

• Giáo dục lòng yêu nước, ý thức độc lập, tự chủ và niềm tự hào về truyền thống văn hiến của dân tộc.

Nguồn tham khảo chính thống

• Đại Việt sử ký toàn thư, Viện Sử học (dịch và chú giải).