Nguyễn Trãi: Khai quốc công thần và Danh nhân văn hóa thế giới
Dựa trên các tư liệu lịch sử uy tín như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bài viết tóm tắt cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi. Ông là nhà chính trị, quân sự, ngoại giao tài ba của khởi nghĩa Lam Sơn, tác giả của "Bình Ngô đại cáo", đồng thời là Danh nhân văn hóa thế giới với những di sản vượt thời đại.
1. Xuất thân và con đường đến với nghĩa quân Lam Sơn
Nguyễn Trãi (1380 – 1442), hiệu là Ức Trai, quê gốc ở làng Chi Ngại, huyện Chí Linh (Hải Dương). Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, cha là Nguyễn Phi Khanh, mẹ là Trần Thị Thái (con gái của Băng Hồ quan Trần Nguyên Đán). Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh và ra làm quan dưới triều Hồ.
Năm 1407, giặc Minh xâm lược nước ta, cha ông bị bắt giải sang Trung Quốc. Tương truyền, khi Nguyễn Trãi theo cha đến ải Nam Quan, Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con nên quay về lo rửa nhục cho nước, trả thù cho cha. Khắc ghi lời dạy đó, Nguyễn Trãi trốn thoát khỏi sự kiểm soát của quân Minh, lặn lội tìm vào Thanh Hóa. Tại đây, ông đã dâng lên Bình Định Vương Lê Lợi bản "Bình Ngô sách" – chiến lược đánh đuổi quân Ngô. Kể từ đó, ông trở thành vị quân sư đắc lực nhất của nghĩa quân Lam Sơn.
2. Chiến lược "Tâm công" và bản Tuyên ngôn độc lập thứ hai
Trong suốt 10 năm kháng chiến, đóng góp lớn nhất của Nguyễn Trãi là việc đề ra và thực hiện chiến thuật "tâm công" (đánh vào lòng người). Thay vì chỉ dùng vũ lực, ông viết hàng loạt thư từ ngoại giao (tập hợp trong Quân trung từ mệnh tập) để dụ hàng tướng giặc, phân tích thời thế khiến quân Minh nhiều lần phải tự bỏ thành mà rút lui. Phương pháp này đã giúp nghĩa quân giành thắng lợi mà giảm thiểu tối đa sự đổ máu cho cả hai bên.
Đầu năm 1428, cuộc khởi nghĩa toàn thắng. Thay mặt Lê Lợi, Nguyễn Trãi đã soạn thảo Bình Ngô đại cáo để bá cáo thiên hạ. Tác phẩm này không chỉ tổng kết quá trình kháng chiến gian khổ mà còn khẳng định mạnh mẽ chủ quyền, cương vực và truyền thống văn hiến lâu đời của Đại Việt. Đây được lịch sử đánh giá là bản Tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
3. Bi kịch Lệ Chi Viên và di sản bất diệt
Sau khi hòa bình lập lại, Nguyễn Trãi tiếp tục phò tá triều Lê. Tuy nhiên, do những mâu thuẫn trong triều đình, ông xin cáo quan về ở ẩn tại Côn Sơn (Hải Dương). Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần du phương Đông, khi ghé thăm Lệ Chi Viên (vườn vải) của gia đình Nguyễn Trãi thì đột ngột băng hà. Những thế lực đối lập đã nhân cơ hội này khép Nguyễn Trãi vào tội thí quân (giết vua), dẫn đến thảm án tru di tam tộc (giết cả ba họ) đầy oan khuất.
Phải đến 22 năm sau (1464), vua Lê Thánh Tông mới chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi, phục chức và cho tìm lại những trước tác của ông. Dù chịu một trong những bi kịch lớn nhất lịch sử phong kiến, di sản của Nguyễn Trãi để lại là vô giá. Không chỉ có tài kinh bang tế thế, ông còn để lại kho tàng văn học đồ sộ như Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập. Năm 1980, Tổ chức UNESCO đã vinh danh Nguyễn Trãi là Danh nhân văn hóa thế giới.
