Nguyễn Trãi — Người dùng trí tuệ để góp phần làm nên thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, mất năm 1442, hiệu là Ức Trai. Ông là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử Việt Nam: vừa là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà văn hóa và là một trong những trí thức lớn của dân tộc.

Quê gốc của Nguyễn Trãi ở Chi Ngại, vùng Chí Linh, Hải Dương ngày nay. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nhà nho nổi tiếng. Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái của Trần Nguyên Đán, một nhân vật có địa vị trong triều Trần.

Năm 1400, Nguyễn Trãi thi đỗ Thái học sinh và bắt đầu con đường làm quan. Nhưng cuộc đời của ông nhanh chóng bị cuốn vào biến động lớn của đất nước.

Cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV, nhà Hồ lên thay nhà Trần. Năm 1407, quân Minh đánh bại nhà Hồ và thiết lập sự cai trị tại Đại Việt.

Cha Nguyễn Trãi là Nguyễn Phi Khanh bị bắt đưa sang Trung Quốc. Theo truyền thống lịch sử, Nguyễn Trãi từng đi theo cha đến ải Nam Quan nhưng sau đó trở về tìm đường cứu nước.

Những năm tiếp theo là thời kỳ Nguyễn Trãi sống trong hoàn cảnh đất nước bị đặt dưới ách đô hộ của nhà Minh. Đây là giai đoạn hình thành rõ nét tư tưởng chính trị của ông.

Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo phát triển, Nguyễn Trãi tham gia và trở thành một trong những người có vai trò quan trọng trong bộ máy lãnh đạo cuộc khởi nghĩa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định Nguyễn Trãi là mưu sĩ của nghĩa quân Lam Sơn, đồng thời đảm nhiệm việc soạn thảo các văn thư ngoại giao.

Đóng góp của Nguyễn Trãi không chỉ là những văn bản. Ông tham gia vào việc xây dựng đường lối chính trị và quân sự của cuộc khởi nghĩa.

Trong cuộc chiến với quân Minh, nghĩa quân Lam Sơn ban đầu gặp rất nhiều khó khăn. Lực lượng nhỏ, trang bị thiếu thốn và phải đối đầu với một đội quân có tổ chức cùng hệ thống kiểm soát rộng lớn.

Từ căn cứ ban đầu ở vùng Lam Sơn, nghĩa quân từng bước phát triển. Sau nhiều năm chiến đấu, tương quan lực lượng dần thay đổi.

Nguyễn Trãi đặc biệt chú trọng đến việc kết hợp quân sự với vận động chính trị và ngoại giao. Những thư từ gửi cho tướng lĩnh nhà Minh là một phần trong chiến lược đó.

Ông không chỉ tìm cách đánh vào lực lượng quân sự của đối phương mà còn tìm cách làm suy giảm ý chí chiến đấu, đồng thời tạo điều kiện để đối phương chấp nhận rút quân.

Năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn giành thắng lợi quyết định. Quân Minh phải chấp nhận rút khỏi Đại Việt.

Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi soạn “Bình Ngô đại cáo”, một văn kiện nổi tiếng trong lịch sử văn học và chính trị Việt Nam.

Tác phẩm không đơn thuần là một bài văn tổng kết chiến thắng. Nó trình bày quan niệm về một quốc gia có chủ quyền, có lịch sử, văn hóa và lãnh thổ riêng.

Nguyễn Trãi tiếp tục làm quan dưới triều Lê. Tuy nhiên, cuộc đời chính trị của ông sau chiến thắng Lam Sơn không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Năm 1442, ông bị liên quan đến vụ án Lệ Chi Viên và bị kết án tru di tam tộc. Đây là một trong những vụ án nổi tiếng và bi thảm nhất trong lịch sử Việt Nam.

Hai mươi hai năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho Nguyễn Trãi.

Sự nghiệp của Nguyễn Trãi vì thế có một nghịch lý lớn: ông góp phần quan trọng vào việc giành lại độc lập cho đất nước nhưng cuối đời lại chết trong một vụ án oan.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá những đóng góp của Nguyễn Trãi rất lớn đối với lịch sử dân tộc, đặc biệt là tư tưởng chính trị, quân sự và ngoại giao trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Điều khiến Nguyễn Trãi trở thành một nhân vật đặc biệt là ông không phải người chỉ cầm gươm ra trận. Vũ khí quan trọng nhất của ông còn là tư tưởng, khả năng tổ chức và sức mạnh của ngòi bút.

Ông cho thấy một cuộc chiến giành độc lập không chỉ được quyết định trên chiến trường. Nó còn được quyết định bởi cách một dân tộc xác định mục tiêu, tổ chức lực lượng, thuyết phục con người và xây dựng chính nghĩa.

Hơn năm thế kỷ sau ngày ông qua đời, Nguyễn Trãi vẫn được nhìn nhận là một anh hùng dân tộc và danh nhân văn hóa lớn.