Nguyễn Trãi – người viết Bình Ngô đại cáo và nỗi oan ở Lệ Chi Viên

Đầu thế kỷ XV, Đại Việt rơi vào một trong những giai đoạn đen tối nhất của lịch sử. Năm 1407, nhà Minh đưa quân sang xâm lược, nhà Hồ thất bại, đất nước rơi vào ách đô hộ. Nhiều cuộc khởi nghĩa chống quân Minh nổ ra nhưng lần lượt bị đàn áp. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và tham gia cuộc khởi nghĩa do Lê Lợi lãnh đạo.

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu là Ức Trai, quê gốc ở Chí Linh, Hải Dương. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nhà Nho nổi tiếng. Chính hoàn cảnh gia đình và nền giáo dục được tiếp nhận từ nhỏ đã giúp Nguyễn Trãi có kiến thức sâu rộng về chính trị, quân sự và văn chương.

Nhưng cuộc đời ông sớm gắn với biến động của đất nước. Khi nhà Minh xâm lược, cha ông bị bắt đưa sang Trung Quốc. Nguyễn Trãi từng theo cha đến cửa ải Nam Quan. Theo câu chuyện được ghi lại trong sử sách, Nguyễn Phi Khanh khuyên con không nên đi theo mình mà hãy trở về tìm cách cứu nước. Lời dặn ấy trở thành một bước ngoặt trong cuộc đời Nguyễn Trãi.

Ông trở về và tìm đến Lam Sơn.

Tại đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những người tham mưu quan trọng của Lê Lợi. Ông không trực tiếp cầm quân ngoài trận địa như nhiều tướng lĩnh khác, nhưng đóng vai trò lớn trong việc hoạch định chiến lược và đặc biệt là công tác ngoại giao, vận động và thuyết phục đối phương.

Một trong những đóng góp nổi bật của Nguyễn Trãi là hệ thống thư từ gửi quân Minh, thường được biết đến với tên gọi “Quân trung từ mệnh tập”. Những bức thư ấy không chỉ nhằm thuyết phục đối phương đầu hàng mà còn tác động đến tinh thần quân Minh, tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân và khẳng định chính nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Nguyễn Trãi hiểu rằng một cuộc chiến không chỉ diễn ra trên chiến trường. Muốn giành thắng lợi, phải giành được lòng người.

Tư tưởng ấy được thể hiện rất rõ trong quan điểm của ông về việc lấy dân làm gốc. Sau khi nghĩa quân Lam Sơn giành thắng lợi, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Lợi viết “Bình Ngô đại cáo” năm 1428. Tác phẩm được xem là một trong những áng văn chính luận tiêu biểu nhất của lịch sử Việt Nam.

“Bình Ngô đại cáo” không đơn thuần là một bản tuyên bố chiến thắng. Nguyễn Trãi khẳng định Đại Việt là một quốc gia có chủ quyền, có lịch sử, văn hóa và phong tục riêng. Ông đồng thời lên án những tội ác mà quân Minh đã gây ra đối với nhân dân.

Đặc biệt, tư tưởng “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” cho thấy quan niệm của Nguyễn Trãi: mục tiêu cuối cùng của việc đánh giặc không phải chỉ để giành quyền lực, mà là để nhân dân được sống trong hòa bình.

Nhưng sau những năm tháng góp sức cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, cuộc đời Nguyễn Trãi bước sang một giai đoạn nhiều biến động. Ông từng được trọng dụng nhưng cũng có thời gian bị nghi ngờ, bị giáng chức và phải lui về ở ẩn.

Đỉnh điểm của bi kịch xảy ra năm 1442.

Khi vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông, nhà vua nghỉ tại Lệ Chi Viên, nơi Nguyễn Trãi và vợ là Nguyễn Thị Lộ đang sinh sống. Sau đó, Lê Thái Tông đột ngột qua đời.

Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị quy kết liên quan đến cái chết của nhà vua. Nguyễn Trãi bị xử tội tru di tam tộc.

Một trong những trí thức lớn nhất của Đại Việt, người từng góp phần quan trọng vào cuộc kháng chiến chống quân Minh, đã kết thúc cuộc đời trong một vụ án oan nghiệt ngã.

Nhiều năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi. Nhà vua khẳng định ông là người có công với đất nước và phục hồi danh dự cho ông.

Nhưng sự minh oan ấy đến quá muộn. Nguyễn Trãi đã mất hơn hai mươi năm.

Ngày nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, người ta thường nhớ đến “Bình Ngô đại cáo”, nhớ đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và những tư tưởng về nhân nghĩa, về vai trò của nhân dân. Nhưng nếu chỉ nhớ ông như một danh nhân trên những trang sách thì có lẽ vẫn chưa đủ.

Đằng sau tên tuổi Nguyễn Trãi là một con người từng chứng kiến đất nước mất nước, từng chịu cảnh cha bị bắt, từng dành nhiều năm giúp Lê Lợi chống quân Minh và cuối cùng lại chết trong một vụ án mà ông không đáng phải chịu.

Đó là một nghịch lý đau lòng của lịch sử.

Nguyễn Trãi đã dành cả đời để mong đất nước được thái bình, nhưng chính ông lại không được sống trọn vẹn trong nền thái bình ấy.

Hơn 500 năm sau, Lệ Chi Viên không còn là nơi của những nghi án cung đình. Nguyễn Trãi đã được lịch sử trả lại vị trí xứng đáng: một trong những nhân vật lớn của lịch sử, văn hóa và tư tưởng Việt Nam.

Có lẽ câu chuyện về ông đáng để thế hệ hôm nay nhớ không chỉ bởi những chiến công, mà còn bởi một điều giản dị hơn: một người có thể bị hiểu lầm trong một thời điểm, nhưng những giá trị thật sự mà họ để lại sẽ được thời gian kiểm chứng.

Và với Nguyễn Trãi, thời gian cuối cùng đã trả lại công bằng cho người mà ông từng viết rằng cả cuộc đời mình chỉ mong “yên dân”.