Nguyễn Trãi: Người Viết Nên Tuyên Ngôn Độc Lập Bằng Máu Và Tấm Lòng Nhân Nghĩa

Nguyễn Trãi, hiệu là Ức Trai (1380 – 1442), sinh ra tại vùng đất Chi Ngại (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương). Ông là đứa con của sự kết giao giữa hai dòng họ trí thức lớn: cha là Nguyễn Phi Khanh, một danh sĩ tài hoa, và mẹ là bà Trần Thị Thái, con gái của Quan tư Trần Nguyên Đán. Sinh ra và lớn lên trong nhung lụa nhưng ngập tràn khí chất văn hiến, ngay từ nhỏ, Nguyễn Trãi đã bộc lộ trí tuệ thiên tài. Năm 1400, khi mới tròn 20 tuổi, ông đã thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) và ra làm quan dưới triều nhà Hồ.

Thế nhưng, biến cố lịch sử ập đến khi giặc Minh tràn sang xâm lược, nhà Hồ sụp đổ, đất nước rơi vào đêm đen đô hộ. Cha bị bắt giải về Trung Quốc, Nguyễn Trãi nén đau thương, khắc ghi lời dặn của cha: "Con hãy trở về, rửa thù cho nước, trả hận cho cha, đó mới là đại hiếu!".

Nuôi mối thù sâu cùng lòng yêu nước nồng nàn, Nguyễn Trãi tìm đường vào Lam Sơn, dốc sức phò trợ thủ lĩnh Lê Lợi. Tại đây, ông trở thành linh hồn mưu sĩ của nghĩa quân, dâng tập sách lược Bình Ngô sách với tư tưởng "đánh vào lòng người" để thu phục nhân tâm và tiêu diệt giặc Minh. Bằng ngòi bút sắc như gươm đao và trí tuệ kiệt xuất, ông đã cùng quân dân Lam Sơn trải qua 10 năm gian khổ để quét sạch bóng thù, giành lại độc lập cho dân tộc.

Ngay sau chiến thắng lẫy lừng, năm 1428, thay lời vua Lê Lợi, Nguyễn Trãi đã viết nên Bình Ngô Đại Cáo tác phẩm bất hủ được xem là bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của dân tộc Việt Nam. Bằng thứ ngôn từ hào hùng và tư tưởng vượt thời đại, ông dĩnh đạc tuyên bố với thế giới về chủ quyền, văn hiến và lòng nhân nghĩa của Đại Việt:

Một phần trích trong bài " Bình Ngô Đại Cáo "

Từng nghe: 

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, 

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo; 

Như nước Đại Việt ta từ trước, 

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, 

Núi sông bờ cỏi đã chia, 

Phong tục Bắc Nam cũng khác; 

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập 

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương; 

Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau, 

Song hào kiệt thời nào cũng có. 

Cho nên: 

Lưu Cung tham công nên thất bại; 

Triệu Tiết thích lớn phải tiêu vong; 

Cửa Hàm tử bắt sống Toa Đô 

Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã 

Việc xưa xem xét, chứng cứ còn ghi.

Bằng tư tưởng "Nhân nghĩa là yên dân", Nguyễn Trãi không chỉ đập tan luận điệu xảo quyệt của kẻ thù mà còn khẳng định sức mạnh vô địch của một dân tộc có lịch sử nghìn năm văn hiến.

Tuy nhiên, cuộc đời của nhà văn hóa kiệt xuất ấy lại khép lại bằng một bi kịch lịch sử đẫm nước mắt. Năm 1442, vụ án Lệ Chi Viên nghiệt dã ập đến, khiến toàn thể gia đình Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Phải đến hơn 20 năm sau, vào năm 1464, vua Lê Thánh Tông mới chính thức xuống chiếu minh oan cho ông, ca ngợi rằng: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê Tảo" (Lòng Ức Trai sáng như sao Khuê).

Dù phải chịu nỗi oan chút cay đắng của lịch sử, tên tuổi và sự nghiệp của Nguyễn Trãi vẫn sống mãi với thời gian. Ông không chỉ là vị danh tướng trên mặt trận ngoại giao, nhà văn hóa kiệt xuất mà còn là đại diện sáng ngời cho tinh thần nhân văn và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam.