NGUYỄN TRÃI: TÁC GIẢ BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO VÀ CÁI CHẾT OAN TRONG VỤ ÁN LỆ CHI VIÊN

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu Ức Trai, quê gốc ở thôn Chi Ngại, xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, sau dời về làng Nhị Khê, huyện Thường Tín (nay thuộc Hà Nội). Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, đỗ Thái học sinh cuối đời Trần; ông ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Năm 1400, Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ và làm quan cho nhà Hồ.

Năm 1407, giặc Minh xâm lược, nhà Hồ sụp đổ, Nguyễn Phi Khanh bị bắt giải về Trung Quốc. Tương truyền Nguyễn Trãi đi theo cha đến ải Nam Quan thì được cha khuyên quay về tìm cách rửa nhục nước, trả thù nhà thay vì đi theo phục dịch. Sau đó ông bị quân Minh giam lỏng ở thành Đông Quan (Hà Nội) một thời gian.

Khoảng năm 1416-1420, Nguyễn Trãi tìm đến Lê Lợi, dâng Bình Ngô sách, được tương truyền là bản kế sách đánh giặc Minh, và trở thành một trong những mưu sĩ thân cận nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong suốt mười năm kháng chiến (1418-1427), ông đảm nhiệm việc soạn thảo văn thư ngoại giao, thư dụ hàng các thành, góp phần vào chiến lược vừa đánh vừa đàm khiến nhiều thành trì quân Minh phải đầu hàng mà không cần giao tranh lớn.

Năm 1427, sau khi quân Minh đại bại ở Chi Lăng - Xương Giang phải rút khỏi Đại Việt, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập nhà Lê. Nguyễn Trãi thay mặt triều đình soạn Bình Ngô đại cáo, công bố nền độc lập, tổng kết quá trình kháng chiến, văn bản này được xem là bản tuyên cáo quan trọng của triều Lê sơ, mở đầu bằng câu khẳng định "Như nước Đại Việt ta từ trước, vốn xưng nền văn hiến đã lâu".

Dưới triều Lê Thái Tổ và Lê Thái Tông, dù có công lớn, Nguyễn Trãi nhiều lần bị nghi kỵ, có lúc bị giam cầm rồi được tha. Năm 1437, ông xin từ quan về ở ẩn tại Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương), nơi có sẵn cơ nghiệp của gia đình từ thời ông ngoại Trần Nguyên Đán.

Năm 1442, vua Lê Thái Tông trên đường đi tuần ghé qua Côn Sơn thăm Nguyễn Trãi, sau đó đột ngột qua đời tại Lệ Chi Viên (nay thuộc xã Đại Lai, huyện Gia Bình, Bắc Ninh). Triều đình quy tội cho Nguyễn Trãi cùng người thiếp Nguyễn Thị Lộ mưu hại vua, xử án tru di tam tộc, giết cả gia quyến ông. Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan, truy tặng chức tước, cho tìm con cháu còn sót lại để trọng dụng. Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh, UNESCO vinh danh Nguyễn Trãi là danh nhân văn hóa thế giới. Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc tại Chí Linh, Hải Dương, nơi lưu giữ nhiều di vật và là nơi ông từng ở ẩn, hiện là di tích quốc gia đặc biệt.