Nguyễn Trãi – Trái Tim Nhận Nghĩa Và Bản Trường Ca Lịch Sử

Lịch sử dân tộc Việt Nam là một bản trường ca được viết bằng máu, bằng mồ hôi và cả những giọt nước mắt thầm lặng của những con người vĩ đại. Đứng trước hàng dài những bậc vĩ nhân, có những người khiến ta kính cẩn ngước nhìn, nhưng cũng có những người khiến ta muốn ôm lấy bằng tất cả sự thấu hiểu và lòng trân quý vô hạn.

Nguyễn Trãi chính là một nhân vật như thế.

Ngài không chỉ hiện lên qua những chiến công lừng lẫy trong Bình Ngô đại cáo hay những vần thơ thanh cao trong Quốc âm thi tập, mà còn sống trong lòng hậu thế như một bi kịch lớn của sự tài hoa và lòng trung nghĩa. Viết về Nguyễn Trãi không phải là kể lại những mốc son khô khan, mà là để lắng nghe nhịp đập của một trái tim suốt đời đau đáu vì dân, vì nước, để rồi từ đó, ta hiểu thêm về phẩm giá và uy lực của chữ "Nhân".

Đặt Nguyễn Trãi vào bối cảnh thế kỷ XV, khi đất nước chìm trong biển lửa của ách đô hộ nhà Minh, điều đáng quý nhất ở Ngài không phải là tài thao lược trăm trận trăm thắng, mà là gốc rễ của tư tưởng lấy dân làm gốc:

"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo".

Nhân nghĩa với Nguyễn Trãi không phải là những khái niệm Nho giáo xa vời, mà là sự xót xa trước cảnh "dân đen con đỏ vùi dưới hầm tai vạ", là mong ước thiết thực để mọi người dân được ấm no, hạnh phúc. Đó là lòng biết ơn của một trí thức lớn cúi đầu trước nhân dân, coi nhân dân là thước đo chân lý tối thượng của lịch sử.

Nhưng cuộc đời Nguyễn Trãi còn là một bi kịch của sự tài hoa và cô đơn. Về ở ẩn tại Côn Sơn, thiên nhiên trở thành tấm gương phản chiếu một tâm hồn trong sạch "như ngọc", nhưng chưa một phút giây nào ngài nguôi ngoai nỗi lo nước non:

"Bui một tấc lòng ưu ái cũ

Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông".

Sự cô đơn ấy chính là cái giá của một trí tuệ vượt trước thời đại.

Để rồi, đỉnh cao của bi kịch hóa thành nỗi đau nghẹn ngào tại án oan Lệ Chi Viên năm 1442. Tru di tam tộc một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng là vết thương rỉ máu của lịch sử. Nhưng đúng như Tố Hữu đã viết:

 "Nguyễn Trải tâm hồn cao vạn trượng

Thơ túi bình phong rạng vẻ vang".

 Lịch sử có thể bất công trong một khoảnh khắc, nhưng thời gian và nhân dân chưa bao giờ lãng quên những người vì họ mà hiến dâng cả cuộc đời.

Khép lại trang sử về Nguyễn Trãi, em mang theo lòng biết ơn thành kính trước một nhân cách lớn. Ngài đã dạy cho thế hệ trẻ chúng ta hiểu rằng: sống là phải có trách nhiệm với giống nòi, tài năng phải đi liền với đạo đức, và tình yêu nước luôn phải bắt đầu từ tình yêu thương đối với từng con người cụ thể.