Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo - Bản tuyên ngôn hòa bình và độc lập của Đại Việt

1. Bối cảnh lịch sử và ngọn lửa mài giũa chí lớn

Mười năm kháng chiến chống quân Minh xâm lược (1418 - 1427) là một trong những trang sử đẫm máu nhưng cũng hào hùng bậc nhất của dân tộc Việt Nam. Dưới ách đô hộ tàn bạo của nhà Minh, đất nước ta rơi vào cảnh lầm than, cốt nhục lìa tan, trăm họ điêu đứng. Giặc Minh không chỉ vơ vét tài nguyên, vàng bạc, sản vật quý hiếm mà còn thi hành chính sách đồng hóa thâm độc, hủy diệt văn hóa, đốt phá sách vở và bắt dân ta phải theo phong tục phương Bắc.

Trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, tại vùng núi rừng Lam Sơn (Thanh Hóa), Lê Lợi đã dựng cờ khởi nghĩa. Kề vai sát cánh bên Bình định vương Lê Lợi từ những ngày đầu gian khó có một trí thức lớn, một nhà tư tưởng, nhà chính trị và quân sự kiệt xuất - Ức Trai Nguyễn Trãi. Cuộc đời Nguyễn Trãi là một bản anh hùng ca bi tráng. Ông từng chịu cảnh gia đình tan nát, cha bị giặc Minh bắt áp giải sang Trung Hoa, bản thân bị giam lỏng ở kinh thành Đông Quan. Nhưng vượt lên trên nỗi đau cá nhân, Nguyễn Trãi đã trốn thoát, tìm đường vào Lam Sơn, dâng hiến trọn vẹn tài năng, trí tuệ và tâm huyết của mình cho sự nghiệp cứu nước cứu dân.

2. Kế sách "tâm công" và những áng "thiên thư" từ chiến trận

Trong suốt 10 năm chiến đấu, Nguyễn Trãi không chỉ đóng vai trò là nhà tham mưu chiến lược vạch ra các sách lược quân sự tài tình mà còn là "cây bút chủ lực" của nghĩa quân Lam Sơn. Ông chủ trương tư tưởng "tâm công" (đánh vào lòng người, đánh vào tâm lý kẻ thù) thay vì chỉ dùng binh đao sát phạt.

Những bức thư từ ngòi bút của Nguyễn Trãi gửi cho các tướng lĩnh nhà Minh như Vương Thông, Sơn Thọ... được ví như những mũi tên bắn thẳng vào ý chí chiến đấu của giặc. Ông phân tích rõ thời thế, chỉ ra sự phi nghĩa của cuộc chiến tranh xâm lược, đồng thời mở ra con đường sống cho hàng vạn quân giặc bằng cách phân phát lộ phí, thuyền bè cho chúng rút lui an toàn về nước. Chính nghệ thuật ngoại giao tâm lý sắc bén ấy đã giúp nghĩa quân ta giành thắng lợi mà vẫn giữ được tình hữu nghị lâu dài, tránh đổ máu vô ích.

3. Bản "Bình Ngô đại cáo" - Tiếng vọng ngàn năm của non sông

Đỉnh cao trong sự nghiệp văn chương và chính trị của Nguyễn Trãi chính là bài "Bình Ngô đại cáo" (Bài cáo bình định giặc Ngô), được viết vào tháng Chạp năm Đinh Mùi (cuối năm 1427, đầu năm 1428) sau khi nghĩa quân Lam Sơn đại thắng, quét sạch bóng giặc ngoại xâm ra khỏi bờ cõi.

Khi tiếng trống khải hoàn vang lên ở Đông Quan, Lê Lợi giao trọng trách trọng đại cho Nguyễn Trãi viết chiếu biểu để bố cáo thiên hạ. Đứng trước linh hồn của hàng vạn nghĩa sĩ và đồng bào đã ngã xuống, Nguyễn Trãi đã chấp bút viết nên những dòng văn chương sục sôi hào khí Đông A nhưng cũng đầy ắp tinh thần nhân đạo sáng ngời.

Mở đầu bài cáo là tư tưởng nhân nghĩa cốt lõi của dân tộc, được đặt ngang hàng với độc lập chủ quyền lãnh thổ:

"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo."

Tiếp theo đó, Nguyễn Trãi hiên ngang khẳng định sự tồn tại độc lập, tự chủ lâu đời của nước Đại Việt ta qua các triều đại, sánh vai bình đẳng với phương Bắc:

"Ngược nước Nam từ khi mới lập,
Nền văn hiến đã lâu.
Sông núi bờ cõi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác."

Bằng lối văn biền ngẫu điêu luyện, giàu nhịp điệu và hình ảnh, bản cáo trạng đã vạch trần tội ác trời không dung, đất không tha của giặc Minh: “Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn, vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ”. Từng câu, từng chữ trong bài cáo là bản án đanh thép tố cáo sự tàn bạo của kẻ thù, đồng thời là bức tranh chân thực về những năm tháng gian khổ, thiếu thốn nhưng kiên cường của nghĩa quân Lam Sơn tại núi rừng Chí Linh (“Nhân khi cúi ngửa mặt trông, khốn đốn khi bủa vây hiểm nghèo”).

Phần cuối của bài cáo là khúc ca khải hoàn ca ngợi hòa bình, tuyên bố chấm dứt chiến tranh, mở ra kỷ nguyên độc lập, xây dựng lại đất nước thanh bình, thịnh vượng: "Ðền miếu rửa sạch tanh hôi / Xã tắc từ nay vững bền / Gián sanh đổi mới / Muôn thuở thái bình...".

4. Giá trị lịch sử và bài học để lại

"Bình Ngô đại cáo" không chỉ là một áng văn chương bất hủ được tôn vinh là "Thiên cổ hùng văn" (Bài văn hùng vĩ ngàn đời) mà còn được xem là bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của nước ta, sau bài thơ thần Nam quốc sơn hà. Tác phẩm kết tinh toàn bộ tư tưởng yêu nước, thương dân, lòng tự hào dân tộc sâu sắc và tinh thần nhân đạo vĩ đại của Nguyễn Trãi.

Dù cuộc đời của Nguyễn Trãi sau đó vướng phải vụ án oan khiên bi thảm bậc nhất lịch sử (vụ án Lệ Chi Viên năm 1442), nhưng tư tưởng, nhân cách thanh cao cùng những áng văn chương chí tình chí lý của ông vẫn mãi mãi trường tồn cùng non sông đất nước, là ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ mai sau trong công cuộc dựng nước và giữ nước.

• Nguồn trích dẫn sử liệu chính thống:

1. Đại Việt sử ký toàn thư (Bản kỷ thực lục, Quyển X - viết về triều đại vua Lê Thái Tổ).