Nguyễn Trãi và tư tưởng “lấy dân làm gốc”
Nguyễn Trãi và tư tưởng “lấy dân làm gốc”
Ngày ấy, Đại Việt trải qua những năm tháng đau thương. Quân Minh xâm lược, nhiều làng mạc bị tàn phá, người dân phải sống trong cảnh đói nghèo và lo sợ. Trên những con đường làng vắng vẻ, những người mẹ ôm con chạy loạn, những người nông dân mất ruộng, mất nhà.
Giữa những cảnh đời ấy, có một người luôn trăn trở.
Đó là Nguyễn Trãi.
Ông không chỉ nhìn thấy một đất nước đang bị xâm lược. Ông nhìn thấy những con người đang chịu đựng hậu quả của chiến tranh.
Với Nguyễn Trãi, cứu nước không thể chỉ là giành lại thành trì hay đánh bại quân thù. Cứu nước trước hết phải là cứu dân.
Một câu hỏi giữa thời loạn
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, trong một gia đình có truyền thống học vấn. Ông từng được học nhiều sách kinh điển và hiểu sâu về đạo lý trị quốc.
Nhưng những điều ông học không nằm yên trên trang sách.
Khi đất nước rơi vào cảnh chiến tranh, Nguyễn Trãi tận mắt chứng kiến cuộc sống cơ cực của nhân dân. Ông hiểu rằng người dân chính là những người chịu đau khổ nhiều nhất khi đất nước có biến động.
Bởi vậy, trong suy nghĩ của ông luôn có một câu hỏi:
“Nếu đất nước giành được độc lập nhưng người dân vẫn đói khổ thì chiến thắng ấy có ý nghĩa gì?”
Câu hỏi ấy đã theo ông suốt cuộc đời.
Về với Lam Sơn
Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo bắt đầu, Nguyễn Trãi tìm đến và góp sức.
Ông không chỉ giúp nghĩa quân xây dựng kế sách mà còn đề cao việc thu phục lòng người. Theo ông, muốn làm nên nghiệp lớn phải được nhân dân ủng hộ.
Bởi nhân dân là nguồn sức mạnh của đất nước.
Ông từng viết:
“Chở thuyền cũng là dân,
Lật thuyền cũng là dân.”
Hình ảnh con thuyền trong câu nói ấy mang một ý nghĩa sâu sắc. Người lãnh đạo giống như người đứng trên thuyền, còn nhân dân chính là dòng nước nâng đỡ con thuyền ấy. Nước có thể đưa thuyền đi xa, nhưng cũng có thể làm thuyền lật.
Nguyễn Trãi muốn nhắc nhở rằng: một chính quyền muốn tồn tại lâu dài phải được lòng dân và phải chăm lo cho dân.
Chiến thắng không chỉ bằng gươm giáo
Trong cuộc kháng chiến chống quân Minh, Nguyễn Trãi nhiều lần dùng ngòi bút thay cho gươm giáo.
Ông viết thư gửi quân Minh, phân tích lẽ phải và khuyên họ chấm dứt chiến tranh. Ông hiểu rằng nếu có thể giảm bớt thương vong thì đó cũng là một cách cứu dân.
Tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong “Bình Ngô đại cáo”:
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”
Với Nguyễn Trãi, “nhân nghĩa” không phải là những lời nói cao xa. Nhân nghĩa phải được thể hiện bằng hành động cụ thể: làm cho nhân dân được sống yên ổn, thoát khỏi cảnh chiến tranh và áp bức.
Vì thế, mục tiêu cuối cùng của cuộc kháng chiến không chỉ là giành chiến thắng mà còn là mở ra một cuộc sống hòa bình cho người dân.
Sau ngày chiến thắng
Năm 1428, cuộc kháng chiến Lam Sơn kết thúc thắng lợi. Quân Minh rút khỏi Đại Việt.
Đất nước đã giành lại được độc lập.
Nhưng đối với Nguyễn Trãi, chiến thắng ấy chưa phải là điểm kết thúc.
Ông hiểu rằng đánh giặc chỉ là bước đầu. Việc khó hơn là xây dựng một đất nước trong đó người dân có thể trở về quê hương, có ruộng đất để canh tác và được sống trong hòa bình.
Ông mong muốn một xã hội mà người dân không còn phải chịu cảnh đói nghèo, chiến tranh và áp bức.
Đó chính là tinh thần “lấy dân làm gốc” mà ông luôn theo đuổi.
Một tư tưởng vượt qua thời gian
Cuộc đời Nguyễn Trãi sau đó trải qua nhiều biến cố và cuối cùng ông chịu một kết cục bi thảm trong vụ án Lệ Chi Viên năm 1442. Sau này, ông được vua Lê Thánh Tông minh oan.
Nguyễn Trãi đã ra đi, nhưng những tư tưởng ông để lại vẫn còn.
Ông từng viết:
“Dân giàu thì nước mạnh.”
Đằng sau những lời ấy là một quan niệm rất tiến bộ: sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở quân đội hay lãnh thổ, mà còn nằm ở cuộc sống của nhân dân.
Nếu người dân được sống ấm no, đất nước sẽ có nền tảng vững chắc. Nếu người dân mất niềm tin và phải chịu khổ, đất nước khó có thể bền vững.
Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tư tưởng của Nguyễn Trãi vẫn khiến người đọc suy ngẫm.
Ông đã cho chúng ta thấy rằng một người lãnh đạo chân chính không chỉ biết nghĩ đến những điều lớn lao của đất nước, mà còn phải biết nghĩ đến bữa cơm của người dân, cuộc sống của người dân và tương lai của người dân.
Có lẽ đó chính là điều làm nên vẻ đẹp trong tư tưởng của Nguyễn Trãi:
Yêu nước không chỉ là bảo vệ non sông, mà còn là yêu thương và chăm lo cho con người đang sống trên mảnh đất ấy.
Và vì thế, tư tưởng “lấy dân làm gốc” của Nguyễn Trãi vẫn như một ngọn lửa được truyền qua nhiều thế hệ – nhắc nhở mỗi người rằng sức mạnh của một dân tộc luôn bắt đầu từ nhân dân.
