Nguyễn Trí Ân – 300 ngày đêm viết nên bản hùng ca giữa bãi bom Đồng Lộc.

Đồng Lộc hôm nay đã xanh màu cây lá, những con đường từng bị bom đạn cày xới nay đã trở thành những tuyến giao thông bình yên, tiếng động cơ của những chuyến xe đi qua không còn bị át bởi tiếng máy bay gầm rú, đất trời không còn rung lên trước những trận bom liên hồi, nhưng nếu đặt bàn tay xuống mảnh đất ấy và lắng nghe thật sâu, có lẽ ta vẫn có thể cảm nhận được nhịp đập của một thời tuổi trẻ đã từng sống, chiến đấu và hiến dâng giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết; bởi có những vùng đất không chỉ được làm nên bằng đất đá mà còn được bồi đắp bằng máu, mồ hôi, nước mắt và tuổi xuân của con người, và Ngã ba Đồng Lộc chính là một vùng đất như thế; nơi ấy từng có những cô gái thanh niên xung phong tuổi đời còn rất trẻ, những người lính lái xe, những chiến sĩ giao thông, những người công nhân, những cán bộ kỹ thuật và biết bao con người vô danh ngày đêm giữ đường, mở lối, nối hậu phương với tiền tuyến; trong dòng người đã hóa thành một phần ký ức bất tử của Đồng Lộc, Anh hùng Lao động Nguyễn Trí Ân hiện lên như một dáng người đặc biệt – một con người đã bước đi hơn 300 ngày đêm giữa “bãi bom”, đã nhiều lần đứng trước những quả bom nổ chậm mà chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến tuổi xuân khép lại trong một tiếng nổ, đã 15 lần bị bom vùi lấp nhưng vẫn tự mình thoát ra và trở lại mặt đường, đã dùng đôi bàn tay, sự bình tĩnh, trí tuệ và lòng quả cảm để trực tiếp rà phá hàng trăm quả bom, cùng đồng đội giữ cho con đường không bị đứt mạch; câu chuyện của Nguyễn Trí Ân vì thế không chỉ là câu chuyện về một người phá bom, mà sâu xa hơn, đó là câu chuyện về sức mạnh tinh thần của một thế hệ đã biết đặt vận mệnh của Tổ quốc lên trên sự an nguy của chính mình; năm 1965, khi vừa tròn hai mươi tuổi, chàng trai Nguyễn Trí Ân tình nguyện gia nhập lực lượng Thanh niên xung phong, bắt đầu những năm tháng tuổi trẻ gắn với công việc bốc vác lương thực, làm đường, san lấp hố bom và bảo đảm giao thông; từ một người thanh niên mang trong mình sức trẻ và nhiệt huyết, ông dần bước vào một cuộc chiến đặc biệt khốc liệt – cuộc chiến với những quả bom nằm im dưới lòng đất, dưới bùn nước, có thể phát nổ bất cứ lúc nào; cuối năm 1967, ông được điều về khu vực phía nam Ngã ba Đồng Lộc, phụ trách tuyến Khe Út – Khe Giao, nơi tuyến đường 15A khi ấy trở thành một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt; tại Đồng Lộc, bom đạn không chỉ đến trong một vài khoảnh khắc mà dường như phủ kín cả không gian, những hố bom nối tiếp hố bom, những đoạn đường vừa được san lấp lại bị cày xới, những đoàn xe phía sau vẫn phải chờ đường thông để tiếp tục tiến về phía trước; chính trong hoàn cảnh ấy, phẩm chất đầu tiên và cũng là nền móng làm nên hình tượng Nguyễn Trí Ân chính là lòng yêu nước – một lòng yêu nước không nằm trong những lời nói hoa mỹ mà được chứng minh bằng sự lựa chọn của cả một tuổi trẻ; yêu nước đối với ông không phải là đứng từ xa nhìn về chiến trường, mà là khi Tổ quốc cần thì bước vào nơi nguy hiểm nhất, nhận lấy công việc khó khăn nhất và làm tất cả những gì có thể để hoàn thành nhiệm vụ; ở tuổi hai mươi, khi trước mắt lẽ ra phải là những tháng ngày bình yên, những ước mơ giản dị của tuổi trẻ, ông đã chọn con đường Thanh niên xung phong, chọn những tuyến đường bị bom đánh phá, chọn những đêm thức trắng bên hố bom, chọn công việc mà mỗi ngày đều có thể phải đối mặt với cái chết; sự lựa chọn ấy chính là một trong những biểu hiện đẹp nhất của lòng yêu nước, bởi tình yêu Tổ quốc chân thành bao giờ cũng tìm được hình thức của nó trong hành động; người ta có thể nói rất nhiều về quê hương, nhưng chỉ khi sẵn sàng hy sinh lợi ích riêng để bảo vệ quê hương, tình yêu ấy mới có sức nặng; Nguyễn Trí Ân đã trao cho đất nước những năm tháng đẹp nhất của đời mình, và chính tuổi hai mươi ấy đã trở thành một phần của huyền thoại Đồng Lộc; nhưng nếu lòng yêu nước là ngọn lửa thắp sáng con đường thì lòng dũng cảm chính là sức mạnh giúp người chiến sĩ bước vào vùng nguy hiểm; công việc rà phá bom nổ chậm vốn là một công việc mà chỉ cần một sơ suất rất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống; quả bom nằm dưới đất có thể im lặng hàng giờ, hàng ngày, thậm chí lâu hơn, nhưng không ai biết chính xác khoảnh khắc nó sẽ biến thành một tiếng nổ xé trời; người phá bom phải đối diện với sự bất định, với nỗi sợ vô hình, với những giây phút mà từng cử động đều phải cân nhắc; Nguyễn Trí Ân đã làm công việc ấy không phải một lần, không phải vài lần, mà trong suốt hơn 300 ngày đêm giữa một trong những khu vực ác liệt nhất của chiến trường; theo tư liệu, ông trực tiếp xử lý 202 quả bom nổ chậm và cùng đồng đội tham gia cắm tiêu, rà phá, vô hiệu hóa tổng cộng 545 quả; ông từng 15 lần bị bom vùi lấp nhưng sau mỗi lần thoát ra lại tiếp tục trở lại với công việc; con số “15 lần bị bom vùi” nghe qua tưởng như chỉ là một thống kê, nhưng phía sau con số ấy là 15 lần con người đứng sát bên cái chết, 15 lần đất đá phủ lên thân thể, 15 lần sự sống bị đẩy đến tận cùng của thử thách, và quan trọng nhất là 15 lần ý chí đã chiến thắng sự sợ hãi; dũng cảm không có nghĩa là không biết sợ, bởi con người sinh ra vốn biết sợ trước cái chết, trước đau đớn, trước hiểm nguy; dũng cảm là khi biết sợ nhưng vẫn bước tiếp, biết phía trước có thể là tử thần nhưng vẫn đặt chân vào, biết một quả bom có thể cướp đi mạng sống nhưng vẫn bình tĩnh tìm cách vô hiệu hóa nó để phía sau có những chuyến xe được đi qua; ở Nguyễn Trí Ân, lòng dũng cảm không mang vẻ ồn ào của một chiến công được kể bằng những tiếng hô vang, mà âm thầm, bền bỉ như dòng nước chảy qua đá; ngày này qua ngày khác, ông vẫn bước ra mặt đường, vẫn cúi xuống trước những quả bom, vẫn cắm tiêu, vẫn rà phá, vẫn san lấp hố bom; chính sự lặp lại không mệt mỏi của hành động ấy mới làm nên chiều sâu của lòng quả cảm; bởi có thể một lần liều mình là một khoảnh khắc, nhưng hơn 300 ngày đêm kiên trì giữa bom đạn là cả một bản lĩnh sống; điều làm ta khâm phục ở Nguyễn Trí Ân còn nằm ở tinh thần trách nhiệm; ông hiểu rằng phía sau mỗi quả bom cần được xử lý là một con đường cần được thông, phía sau mỗi đoạn đường là những đoàn xe đang chờ, phía sau những đoàn xe là tiền tuyến, là những người lính đang chiến đấu, là nhiệm vụ lớn lao của cả dân tộc; vì vậy, công việc của ông dù chỉ diễn ra trên một đoạn đường nhưng ý nghĩa của nó lại vượt xa giới hạn của một đoạn đường; một hố bom được lấp hôm nay có thể giúp một đoàn xe đi qua, một đoàn xe đi qua có thể đưa lương thực, vũ khí, thuốc men và con người đến nơi cần thiết, và từng chuyến xe nối tiếp nhau lại góp phần giữ cho mạch chi viện không bị đứt; Nguyễn Trí Ân hiểu giá trị của từng phút, từng giờ, từng mét đường; bởi thế, trong ký ức về lần xử lý quả bom ở ngầm Khe Út, khi quả bom nằm sâu dưới lớp nước và bùn, ông đã phải lặn xuống để xác định vị trí, đặt bộc phá rồi nhanh chóng tìm nơi ẩn nấp; sau tiếng nổ, dù bị thương ở tay, ông vẫn tiếp tục công việc cùng đồng đội để kịp thông đường; tư liệu ghi lại rằng khi ấy phía sau còn những đoàn xe đang chờ, và trong suy nghĩ của ông, việc quan trọng nhất là làm sao để đường được thông; đó là một chi tiết khiến phẩm chất của người anh hùng trở nên gần gũi mà lay động, bởi trong khoảnh khắc con người dễ nhất nghĩ về bản thân mình, ông lại nghĩ về nhiệm vụ chung; trong lúc bàn tay đang chảy máu, ông vẫn hướng về con đường; trong lúc hiểm nguy còn chưa qua, ông vẫn hướng về những người đang chờ phía sau; đó là tinh thần trách nhiệm được đẩy đến một vẻ đẹp cao nhất: làm điều cần làm không phải vì có ai nhìn thấy, mà bởi mình biết mình phải làm; nếu lòng yêu nước cho ông lý do để bước vào chiến trường thì trách nhiệm giúp ông đứng lại nơi đó, bền bỉ làm công việc của mình cho đến khi hoàn thành; và chính sự bền bỉ ấy tạo nên một phẩm chất khác vô cùng đáng quý: ý chí kiên cường; chiến tranh không chỉ thử thách con người bằng bom đạn mà còn bằng sự mệt mỏi, đau đớn, mất mát và những ngày tháng kéo dài tưởng như vô tận; một ngày trong bãi bom đã khó, nhưng 300 ngày đêm là một quãng thời gian đủ dài để bất kỳ ai cũng có thể kiệt sức; vậy mà Nguyễn Trí Ân vẫn bám trụ; bom đánh ban ngày, ông cùng đồng đội lại san đường; bom phá đoạn này, họ lại tìm cách mở đoạn khác; quả bom chưa nổ nằm dưới đất, họ phải cúi xuống rà phá; hố bom vừa xuất hiện, họ lại cầm cuốc, xẻng san lấp; sự sống của họ được tính bằng từng lần vượt qua một trận bom; tuổi trẻ của họ được đo bằng số lần con đường được nối lại sau mỗi lần bị cày xới; trong hoàn cảnh ấy, ý chí không phải một khái niệm trừu tượng mà là khả năng đứng dậy sau khi bị bom vùi, lau đất đá khỏi người rồi tiếp tục bước đi; chính vì thế, hình ảnh Nguyễn Trí Ân sau mỗi lần bị bom vùi trở lại mặt đường có một sức lay động đặc biệt: đó không chỉ là một con người thoát khỏi đất đá, mà như một biểu tượng của ý chí Việt Nam – bị vùi lấp nhưng không khuất phục, bị thử thách nhưng không đầu hàng, bị đẩy đến giới hạn nhưng vẫn tìm cách đứng dậy; có lẽ chính điều ấy khiến câu chuyện của ông vượt khỏi phạm vi một chiến công cá nhân để trở thành câu chuyện của cả một thế hệ; thế hệ ấy đã từng sống với một niềm tin giản dị mà lớn lao: đường chưa thông thì chưa thể nghỉ, nhiệm vụ chưa xong thì chưa thể dừng; trong họ không có khoảng cách giữa lời nói và hành động; lý tưởng không nằm trên những khẩu hiệu mà nằm trong từng nhát cuốc, từng bước chân, từng chuyến xe được dẫn qua bãi bom; Nguyễn Trí Ân vì thế không chỉ là người phá bom, ông còn là người giữ mạch đường; và giữ đường trong những năm tháng ấy cũng chính là giữ một mạch máu của Tổ quốc; Đồng Lộc được ví như một “túi bom”, nơi bom đạn cày xới dữ dội đến mức mặt đất gần như không còn nguyên vẹn; nhưng giữa vùng đất tưởng như chỉ còn sự chết chóc ấy, những con người như Nguyễn Trí Ân vẫn tìm thấy một lý do để sống và chiến đấu: đó là con đường phải được mở; hình ảnh ấy khiến ta liên tưởng đến một mạch nước ngầm – trên mặt đất có thể là đá vụn, hố sâu và khói lửa, nhưng bên dưới vẫn có một dòng chảy âm thầm không thể bị chặn đứng; dòng chảy ấy chính là ý chí của con người; bom đạn có thể phá một đoạn đường nhưng không thể phá được ý chí mở đường; có thể làm đất đá tung lên nhưng không thể làm lý tưởng tan vỡ; có thể khiến một người bị thương nhưng không thể khiến cả một thế hệ ngừng bước; bên cạnh lòng dũng cảm và ý chí, Nguyễn Trí Ân còn thể hiện một phẩm chất đặc biệt đáng trân trọng: trí tuệ và sự sáng tạo trong hoàn cảnh khắc nghiệt; chiến trường không chỉ cần lòng can đảm mà còn cần sự tỉnh táo, khả năng quan sát và sáng kiến; những quả bom nằm dưới bùn nước không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy bằng mắt thường, vì vậy ông đã nghĩ ra cách dùng sào dài để dò tìm, khi đầu sào chạm vào quả bom phát ra âm thanh thì xác định vị trí để cắm tiêu; ông cùng đồng đội cũng cải tiến dụng cụ rà phá bằng những vật liệu có sẵn và nghĩ ra sáng kiến “hầm di động” bằng các thanh gỗ và tấm ván để có thể nhanh chóng tạo chỗ trú ẩn khi làm nhiệm vụ; những sáng kiến ấy cho thấy một vẻ đẹp khác của người anh hùng: lòng quả cảm đi cùng trí tuệ; ông không bước vào hiểm nguy một cách mù quáng mà luôn tìm cách giảm thiểu nguy hiểm, tìm cách làm việc hiệu quả hơn, tìm cách bảo vệ mình và đồng đội để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ; chính sự sáng tạo ấy làm cho hình tượng Nguyễn Trí Ân trở nên toàn diện: ông có trái tim của người yêu nước, bản lĩnh của người chiến sĩ và sự nhạy bén của một người lao động biết suy nghĩ; giữa bãi bom, nơi tưởng như trí tuệ chỉ có thể cúi đầu trước sức mạnh hủy diệt của máy bay và bom đạn, ông vẫn dùng trí óc của mình để tìm ra giải pháp; đó là một cuộc đối đầu không chỉ giữa con người và bom, mà giữa trí tuệ con người và sự hủy diệt; và trong cuộc đối đầu ấy, trí tuệ đã giúp con người giành lại từng mét đường; phẩm chất của Nguyễn Trí Ân còn được soi sáng bởi tình đồng đội và lòng nhân ái; chiến trường Đồng Lộc không chỉ là nơi có những người phá bom mà còn là nơi mỗi con người phải dựa vào nhau để tồn tại; khi bom rơi, một người có thể bị thương, một người có thể bị vùi lấp, một người có thể gặp nạn, và những người còn lại phải lao vào cứu giúp; tình đồng đội vì thế không phải một khái niệm được nói bằng những lời đẹp đẽ, mà là sự sống còn; nó được thể hiện bằng một bàn tay kéo người khác ra khỏi đất đá, bằng một tiếng gọi giữa khói bom, bằng việc cùng nhau san lấp một hố bom khi trời đã tối, bằng việc không bỏ lại người bên cạnh giữa lúc nguy hiểm; Nguyễn Trí Ân nhiều lần cùng đồng đội hỗ trợ người dân trong vùng bị đánh phá, trong đó có lần máy bay Mỹ đánh vào xóm Trại Tiểu khiến nhiều nhà dân bốc cháy, ông cùng đồng đội lao vào vùng khói lửa đưa người bị thương và người bị vùi lấp ra ngoài; bị sức ép bom làm choáng váng, ông vẫn gượng dậy và tiếp tục cứu người; chi tiết ấy cho thấy lòng dũng cảm của ông không chỉ hướng vào nhiệm vụ mà còn hướng vào con người; người anh hùng thực sự không chỉ biết vượt qua hiểm nguy để hoàn thành công việc mà còn biết đau trước nỗi đau của người khác, biết đưa tay về phía những người đang cần được cứu giúp; giữa chiến tranh, khi sự sống của chính mình đã mong manh, lòng nhân ái lại càng trở nên đáng quý, bởi cứu một người khác trong khoảnh khắc ấy đồng nghĩa với việc chấp nhận thêm một lần đối diện hiểm nguy; nhưng Nguyễn Trí Ân đã làm điều đó; có lẽ bởi với ông, giữa bãi bom, không có sự phân chia giữa “nhiệm vụ” và “tình người”; cứu người cũng là nhiệm vụ, bảo vệ đồng đội cũng là nhiệm vụ, giữ đường cũng là nhiệm vụ, và tất cả đều bắt nguồn từ một chữ lớn lao: trách nhiệm; chính sự hòa quyện giữa trách nhiệm và tình thương đã làm nên vẻ đẹp nhân văn trong con người ông; nhắc đến Nguyễn Trí Ân, ta cũng không thể không nghĩ đến sự hy sinh thầm lặng của một thế hệ Thanh niên xung phong; chiến công của họ không phải lúc nào cũng được nhìn thấy ngay lập tức, bởi họ không đứng trên những chiến hào với súng trong tay, không phải lúc nào cũng có một trận đánh được ghi thành chiến thắng, nhưng công việc của họ lại quyết định sự sống còn của những con đường vận tải; họ chiến đấu bằng cuốc, xẻng, sào tre, bộc phá, bằng đôi chân và đôi bàn tay; họ đối diện với bom đạn trong một tư thế đặc biệt: cúi xuống gần mặt đất để tìm quả bom, rồi lại đứng lên giữa khói lửa để mở đường; Nguyễn Trí Ân đã dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ cho công việc ấy; danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1972 là sự ghi nhận cao quý đối với những đóng góp của ông, nhưng phía sau danh hiệu ấy là biết bao ngày đêm không tên, biết bao lần mồ hôi hòa vào bùn đất, biết bao lần sự sống bị đặt lên bàn cân; một danh hiệu có thể được khắc trên giấy, nhưng không thể ghi hết được những gì một con người đã trải qua; một con số có thể nói rằng ông trực tiếp xử lý 202 quả bom, nhưng không thể kể hết từng nhịp tim trong những giây phút đối diện với quả bom; một dòng tư liệu có thể ghi “15 lần bị bom vùi”, nhưng không thể truyền tải đầy đủ cảm giác khi đất đá phủ kín thân người và sau đó một con người lại tự mình bò ra để trở về với nhiệm vụ; chính vì thế, khi đọc về Nguyễn Trí Ân, điều chúng ta cần nhớ không chỉ là những con số của chiến công mà là phẩm chất đứng phía sau những con số ấy; đó là lòng yêu nước khiến người thanh niên hai mươi tuổi chọn con đường gian khổ; là lòng dũng cảm giúp ông đối diện với bom nổ chậm; là ý chí khiến ông đứng dậy sau mỗi lần bị vùi lấp; là trách nhiệm khiến ông nghĩ đến những đoàn xe phía sau; là trí tuệ giúp ông tìm ra những phương pháp rà phá hiệu quả hơn; là tình nhân ái khiến ông lao vào vùng khói lửa cứu người; và là sự khiêm nhường của một con người sau chiến tranh vẫn trở về với cuộc sống bình dị, mang theo ký ức về những đồng đội đã nằm lại; điều đáng quý là khi chiến tranh đã lùi xa, Nguyễn Trí Ân không chọn cách biến quá khứ thành một chiếc huy chương để tự hào về mình, mà vẫn thường trở lại Đồng Lộc, gặp đồng đội, nhớ về những người đã hy sinh; ở tuổi cao, ông vẫn trở về nơi từng gắn với tuổi hai mươi của mình; điều đó cho thấy một phẩm chất sâu sắc khác: lòng thủy chung với quá khứ và nghĩa tình với đồng đội; thời gian có thể làm mái tóc bạc đi, đôi chân chậm lại, nhưng ký ức về những người đã nằm xuống thì không biến mất; với Nguyễn Trí Ân, Đồng Lộc không chỉ là một địa danh lịch sử, mà là một phần đời, là nơi có tuổi hai mươi, có những đồng đội, có những ngày tháng sống giữa ranh giới sinh tử; vì thế, mỗi lần trở về Đồng Lộc giống như một lần ông trở về với chính mình của hơn nửa thế kỷ trước; người ta có thể rời chiến trường, nhưng chiến trường không dễ dàng rời khỏi ký ức của con người; những người như Nguyễn Trí Ân mang theo Đồng Lộc suốt cuộc đời, và chính họ trở thành những “người giữ lửa ký ức”, để thế hệ sau hiểu rằng sự bình yên hôm nay không phải tự nhiên mà có; nó được đánh đổi bằng tuổi xuân của biết bao con người; nó được xây nên từ những ngày tháng mà mỗi mét đường đều có thể phải trả giá bằng máu; bởi vậy, hình tượng Nguyễn Trí Ân còn có một ý nghĩa lớn lao đối với thế hệ hôm nay: nhắc nhở về giá trị của hòa bình; chúng ta sống trong những ngày mà một con đường có thể được xây dựng bằng máy móc hiện đại, một chiếc xe có thể chạy hàng trăm cây số mà không cần nghĩ đến bom đạn, một đứa trẻ có thể đến trường mà không nghe tiếng máy bay gầm rú; nhưng chính sự bình yên ấy càng khiến chúng ta phải biết trân trọng những người đã góp phần làm nên nó; Nguyễn Trí Ân từng mong thế hệ sau được lớn lên trong hòa bình, không phải chứng kiến chia ly, không phải đi trên những con đường bị bom đạn cày xới; mong ước ấy nghe giản dị nhưng chứa đựng cả một chiều sâu của lịch sử; bởi người từng đi qua chiến tranh mới hiểu hòa bình quý giá đến nhường nào; người từng đứng giữa bãi bom mới hiểu một con đường bình thường có ý nghĩa ra sao; người từng mất đồng đội mới hiểu một buổi chiều bình yên được trở về nhà đáng quý biết bao; vì thế, học về Nguyễn Trí Ân không chỉ để ngợi ca một người anh hùng mà còn để hiểu trách nhiệm của người đang sống trong hòa bình; nếu thế hệ của ông đã giữ đường bằng cuốc xẻng và bộc phá thì thế hệ hôm nay phải biết giữ gìn những thành quả của hòa bình bằng tri thức, lao động, kỷ luật, lòng nhân ái và trách nhiệm; nếu ngày trước một người thanh niên có thể đặt tuổi hai mươi của mình vào nơi hiểm nguy nhất để mở đường cho đất nước thì hôm nay mỗi người trẻ cũng cần biết đặt tuổi trẻ của mình vào những việc có ích, vào học tập, sáng tạo, cống hiến, xây dựng quê hương; bởi tinh thần của một thế hệ không chết đi khi chiến tranh kết thúc, nó chỉ chuyển sang một hình thức khác; ngày xưa là giữ đường cho xe ra trận, hôm nay là mở đường cho tri thức, công nghệ, văn hóa và những giá trị tốt đẹp đi vào tương lai; ngày xưa họ đối diện với bom đạn, hôm nay chúng ta phải biết đối diện với sự lười biếng, ích kỷ, vô cảm, thờ ơ và những thử thách của thời đại bằng chính ý chí mà cha anh đã để lại; đó mới là cách thiết thực nhất để tri ân những người như Nguyễn Trí Ân; bởi lòng biết ơn nếu chỉ dừng ở những lời xúc động thì sẽ rất dễ tan theo thời gian, còn lòng biết ơn được biến thành hành động sẽ trở thành sức mạnh tiếp nối lịch sử; Nguyễn Trí Ân từng dùng đôi tay để phá bom và mở đường, còn thế hệ hôm nay có thể dùng đôi tay để xây dựng, dùng trí tuệ để sáng tạo, dùng trái tim để yêu thương và dùng trách nhiệm để làm cho quê hương ngày một tốt đẹp hơn; nhìn lại cuộc đời của người Anh hùng Lao động ấy, ta càng hiểu rằng sự vĩ đại đôi khi không bắt đầu từ những điều lớn lao; nó bắt đầu từ một quyết định rất giản dị của một chàng trai hai mươi tuổi: khi Tổ quốc cần, mình phải đi; rồi từ quyết định ấy là hàng trăm ngày đêm bám trụ, hàng trăm lần cúi xuống trước những quả bom, hàng trăm lần đứng lên sau những trận đánh, hàng nghìn khoảnh khắc đặt nhiệm vụ chung lên trên sự an nguy của bản thân; và cuối cùng, từ một con người bình thường đã hình thành nên một biểu tượng; Nguyễn Trí Ân không phải một nhân vật thần thoại, ông cũng biết đau, biết sợ, biết mệt, biết rằng mỗi lần bước vào bãi bom là một lần có thể không trở về; nhưng điều làm nên sự phi thường chính là ông không để nỗi sợ quyết định hành động của mình; ông để trách nhiệm, lòng yêu nước và tình đồng đội quyết định; đó chính là vẻ đẹp sâu xa nhất của con người; không phải không có bóng tối, mà là vẫn chọn làm ánh sáng giữa bóng tối; không phải không có hiểm nguy, mà là vẫn bước đi khi biết hiểm nguy đang ở phía trước; không phải không biết mất mát, mà là vẫn dám trao đi để người khác được sống trong bình yên; hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những quả bom từng nằm dưới lòng đất Đồng Lộc đã trở thành ký ức, những hố bom đã được phủ xanh, những con đường đã mở rộng, nhưng câu chuyện về Nguyễn Trí Ân vẫn còn nguyên giá trị bởi con người hôm nay vẫn cần lòng dũng cảm, vẫn cần trách nhiệm, vẫn cần sự sáng tạo, vẫn cần tình đồng đội và lòng nhân ái; mỗi thời đại có một “bãi bom” khác nhau, mỗi thế hệ có những thử thách khác nhau, nhưng phẩm chất làm nên một con người cao đẹp thì không thay đổi: biết sống vì điều lớn hơn bản thân, biết đặt lợi ích chung vào trong trái tim, biết đứng dậy sau những lần bị vùi lấp, biết biến khó khăn thành động lực, biết dùng trí tuệ để tìm đường vượt qua thử thách và biết giữ cho mình một trái tim không vô cảm trước nỗi đau của người khác; đó chính là những gì Nguyễn Trí Ân đã để lại; ông đã đi qua bãi bom bằng đôi chân của một người thanh niên, nhưng để lại phía sau một con đường rất dài cho những thế hệ sau bước tiếp; ông đã dùng tuổi hai mươi của mình để giữ cho những chuyến xe được đi qua Đồng Lộc, còn hôm nay chúng ta đi trên những con đường bình yên ấy với một món nợ ân tình không thể trả hết bằng lời; món nợ ấy chỉ có thể được trả bằng cách sống xứng đáng; xứng đáng với hòa bình, xứng đáng với quê hương, xứng đáng với những người đã hy sinh, xứng đáng với những người từng cúi xuống giữa bùn đất để tìm từng quả bom, xứng đáng với những bàn tay đã chai sạn vì cuốc xẻng, xứng đáng với những trái tim từng đập rất nhanh giữa tiếng nổ nhưng vẫn không chịu lùi bước; và khi một ngày nào đó ta đứng trước Ngã ba Đồng Lộc, nhìn những hàng cây xanh rì rào trong gió, nhìn con đường bình yên trải dài dưới ánh mặt trời, có lẽ ta sẽ hiểu rằng màu xanh hôm nay không chỉ là màu của cỏ cây, mà còn là màu của hòa bình được tưới bằng máu và tuổi trẻ; trong màu xanh ấy có bóng dáng của Nguyễn Trí Ân – người đã từng bước đi hơn 300 ngày đêm giữa “bãi bom”, từng 15 lần bị đất đá vùi lấp nhưng vẫn trở lại, từng đối mặt với những quả bom nổ chậm để giữ đường, từng dùng trí tuệ tìm cách bảo vệ đồng đội, từng dùng trái tim để cứu người và từng gửi những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho đất nước; ông đã đi qua chiến tranh, nhưng phẩm chất của ông vẫn ở lại; những quả bom có thể đã im tiếng, nhưng lòng dũng cảm của ông vẫn vang; những hố bom có thể đã được san bằng, nhưng dấu chân của ông trên con đường năm cũ vẫn như còn đó; và có lẽ, điều đẹp nhất mà Nguyễn Trí Ân để lại không chỉ là những con số về số bom đã phá, số lần bị bom vùi hay danh hiệu Anh hùng Lao động, mà là một bài học giản dị mà lớn lao về cách một con người nên sống khi đứng trước thử thách: hãy biết yêu quê hương bằng hành động, biết biến trách nhiệm thành sức mạnh, biết dùng trí tuệ để vượt qua hiểm nguy, biết yêu thương đồng đội và đồng bào, biết đứng dậy sau mỗi lần cuộc đời vùi lấp, và khi Tổ quốc cần, hãy dám bước lên phía trước; bởi những con người như Nguyễn Trí Ân đã chứng minh rằng có những con đường được mở bằng cuốc xẻng, nhưng cũng có những con đường được mở bằng lòng dũng cảm; có những con đường đi qua đất đá, nhưng có những con đường đi qua máu và nước mắt; và cũng có những con đường không bao giờ khép lại – đó là con đường từ quá khứ đến hiện tại, từ ký ức đến tương lai, từ sự hy sinh của cha anh đến trách nhiệm của thế hệ hôm nay; trên con đường ấy, hình ảnh người Anh hùng Lao động Nguyễn Trí Ân vẫn đứng đó, giữa Đồng Lộc xanh trong, như một dáng người tuổi hai mươi chưa bao giờ khuất bóng, lặng lẽ nhắc chúng ta rằng: bình yên hôm nay là một món quà được trao bằng cả tuổi xuân của những người đi trước, và cách đẹp nhất để đón nhận món quà ấy chính là sống một cuộc đời có ích, có trách nhiệm, có tình người và biết biến những gì mình đang có thành những điều tốt đẹp hơn cho quê hương, đất nước.