Nguyễn Tri Phương

Có những con người khi nhắc đến, người ta nhớ ngay một chiến công. Có những con người khi nhắc đến, người ta nhớ cả một thời đại. Nhưng cũng có những con người, chỉ cần nhắc đến tên, ta lại nhớ về một vùng đất đã sinh ra họ. Với tôi, Nguyễn Tri Phương là một người như thế.

Tôi là một người con của thành phố Huế. Tôi lớn lên trên mảnh đất có dòng Hương lặng lẽ trôi qua những cây cầu, có những buổi chiều bảng lảng khói sương và những mái nhà đã chứng kiến biết bao đổi thay của lịch sử. Huế hôm nay mang vẻ bình yên, trầm mặc, nhưng nếu nhìn sâu vào quá khứ, tôi mới nhận ra rằng mảnh đất này từng đi qua những năm tháng chẳng hề bình yên. Và trong những năm tháng ấy, có một người con của đất Huế đã dành gần trọn cuộc đời mình cho đất nước. Đó là Nguyễn Tri Phương.

Ông sinh năm 1800 tại làng Đường Long, vùng Phong Điền, nay thuộc thành phố Huế. Ông không sinh ra trong một gia đình quyền quý. Cha ông làm nghề nông và nghề mộc, còn cuộc đời ông ban đầu cũng chẳng có gì báo trước rằng sau này mình sẽ trở thành một vị tướng nổi tiếng. Nhưng bằng sự thông minh, ý chí và tài năng, Nguyễn Tri Phương từng bước bước vào chốn quan trường, rồi trở thành một vị đại thần của triều Nguyễn. Điều khiến tôi chú ý đến ông không phải là những chức vụ ông từng giữ, mà là cách ông đối diện với những năm tháng cuối cùng của cuộc đời mình.

Bởi khi ấy, đất nước đã đứng trước một mối đe dọa lớn. Năm 1858, quân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, Nguyễn Tri Phương được giao chỉ huy chống giặc, rồi tiếp tục được điều vào Gia Định và ra Bắc. Cuộc đời của ông dường như luôn gắn với những nơi đất nước đang cần một người đứng ra chống đỡ. Tôi thường nghĩ, nếu một người đã có tuổi, đã trải qua gần cả cuộc đời làm quan, có lẽ họ sẽ mong những năm tháng cuối cùng được trở về quê nhà, sống một cuộc sống bình yên giữa người thân và ruộng đồng. Nhưng Nguyễn Tri Phương lại không có một cuộc đời bình yên như thế.Năm 1873, khi đã ngoài bảy mươi tuổi, ông được giao giữ thành Hà Nội. Khi ấy, quân Pháp dưới sự chỉ huy của Francis Garnier tiến ra Bắc và gây sức ép buộc quân ta phải giao thành. Nguyễn Tri Phương không chấp nhận. Tôi thử tưởng tượng những ngày Hà Nội khi ấy: một thành phố đang sống trong sự căng thẳng, người dân thấp thỏm trước tiếng động của quân lính, bên ngoài thành quân Pháp đã chuẩn bị tấn công, còn bên trong, một vị tướng tuổi đã cao vẫn cùng quân sĩ chuẩn bị chống trả. Có lẽ ông hiểu rõ sự chênh lệch giữa hai bên, rằng quân Pháp có vũ khí hiện đại hơn và quân ta gặp rất nhiều khó khăn. Nhưng biết khó không có nghĩa là được phép đầu hàng.

Ngày 20 tháng 11 năm 1873, quân Pháp tấn công thành Hà Nội. Nguyễn Tri Phương trực tiếp chỉ huy quân sĩ chống trả và bị thương nặng, người con trai của ông là Nguyễn Lâm cũng hy sinh. Khoảnh khắc ấy chắc hẳn vô cùng đau đớn khi một người cha nhìn thấy con mình ngã xuống, một vị tướng nhìn thành mình bảo vệ bị thất thủ, và một con người đã dành cả cuộc đời cho đất nước giờ đây lại phải chứng kiến thất bại ngay trước mắt. Nhưng điều khiến tôi kính phục Nguyễn Tri Phương chính là những gì xảy ra sau đó. Ông bị quân Pháp bắt và được tìm cách chữa trị vết thương, nhưng ông từ chối. Ông không muốn sống trong cảnh bị bắt và khuất phục. Trong những ngày cuối cùng, ông tuyệt thực và giữ trọn khí tiết cho đến khi qua đời ngày 20 tháng 12 năm 1873, hưởng thọ 73 tuổi.

Có một câu nói được nhắc đến khi nói về những ngày cuối đời của ông: “Bây giờ nếu ta chỉ lay lắt sống, sao bằng thung dung chết vì việc nghĩa.” Tôi đã đọc câu nói ấy nhiều lần và nhận ra một điều rất đơn giản: con người ta có thể lựa chọn cách mình sống, nhưng đôi khi cũng phải lựa chọn cách mình đối diện với thất bại. Nguyễn Tri Phương đã thất bại trong việc giữ thành Hà Nội, nhưng ông không để thất bại ấy lấy đi điều cuối cùng mà ông có thể giữ — đó là khí tiết, lòng tự trọng và tình nghĩa đối với đất nước.Sau khi ông qua đời, thi hài ông cùng người con trai Nguyễn Lâm được đưa về an táng tại quê nhà ở Phong Điền. Tôi thích nghĩ về chi tiết ấy. Bởi Nguyễn Tri Phương đã đi qua rất nhiều vùng đất trong cuộc đời mình, từ Đà Nẵng, Gia Định đến Hà Nội và nhiều nơi khác, nhưng sau cùng, ông vẫn trở về với quê hương, trở về với mảnh đất đã sinh ra mình, trở về với Phong Điền và với Huế. Có lẽ con người ta dù đi xa đến đâu, dù đã trải qua bao nhiêu biến động, trong sâu thẳm vẫn luôn có một nơi để trở về, và với Nguyễn Tri Phương, nơi ấy chính là quê hương.

Là một người con của thành phố Huế, khi tìm hiểu về Nguyễn Tri Phương, tôi không chỉ nhìn ông như một nhân vật lịch sử trong sách giáo khoa. Tôi cảm thấy ông gần gũi hơn thế, bởi ông cũng từng bước đi trên mảnh đất này, từng nhìn thấy những cánh đồng, những con đường và bầu trời của quê hương mà tôi đang nhìn thấy hôm nay. Chỉ khác rằng, khi ông sống, đất nước đang ở trong những năm tháng đầy biến động, còn tôi được sinh ra khi quê hương đã có những ngày bình yên hơn. Có lẽ vì thế mà tôi càng biết trân trọng những gì thế hệ trước đã trải qua.

Tôi không biết nếu đặt mình vào hoàn cảnh của Nguyễn Tri Phương, tôi có đủ can đảm để lựa chọn giống ông hay không. Tôi chỉ biết rằng mỗi lần nghĩ về ông, tôi lại thấy tự hào vì mảnh đất mình sinh ra đã từng có một con người xuất thân bình thường nhưng làm nên một cuộc đời không bình thường — một người dù tuổi đã cao vẫn đứng trước quân thù, mất con trong trận chiến nhưng không từ bỏ khí tiết, và sau khi đi gần hết cuộc đời vì đất nước, cuối cùng lại trở về nằm xuống trên chính quê hương mình.

Hôm nay, thành phố Huế đã khác rất nhiều, những con đường đông đúc hơn, cuộc sống bình yên hơn và những năm tháng chiến tranh đã lùi rất xa. Nhưng lịch sử không biến mất, nó vẫn nằm lại trong những di tích, trong những con đường mang tên những người đi trước, trong những trang sách và trong ký ức của mỗi thế hệ. Và với tôi, Nguyễn Tri Phương không chỉ là một vị danh tướng, mà ông là một người con của đất Huế mà tôi có quyền tự hào khi nhắc đến. Bởi quê hương không chỉ là nơi ta sinh ra, mà còn là những con người đã làm cho cái tên của mảnh đất ấy trở nên đáng nhớ hơn.Tôi là một người con của thành phố Huế. Khi kể câu chuyện về Nguyễn Tri Phương, tôi không muốn chỉ kể về một vị tướng đã từng đánh trận, mà muốn kể về một con người đã đi qua những năm tháng khó khăn nhất của đất nước, đã mất mát, đã thất bại, nhưng đến cuối cùng vẫn giữ được điều mà mình coi trọng nhất: khí tiết của một người Việt Nam. Có thể một thành trì đã thất thủ, một con người rồi cũng phải nằm xuống, nhưng có những giá trị không thể bị đánh mất chỉ vì một trận thua. Và đó có lẽ là điều mà Nguyễn Tri Phương đã để lại cho tôi, cho quê hương Huế và cho những thế hệ sau này: rằng trong bất kỳ thời đại nào, con người cũng có thể lựa chọn cách mình đứng trước những thử thách của cuộc đời.

Còn với tôi, mỗi khi nhắc đến Nguyễn Tri Phương, tôi sẽ nhớ đến một người con của Phong Điền, một người con của đất Huế, đã đi xa để phụng sự đất nước và cuối cùng trở về với quê hương. Và có lẽ, đó cũng là điều đẹp nhất trong câu chuyện về ông.