Nguyễn Tri Phương tuẫn tiết
Tổng đốc Nguyễn Tri Phương (1800 – 1873) là một trong những đại thần danh tiếng bậc nhất của triều Nguyễn, người đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giữ nước. Cuộc đời và cái chết anh hùng của ông tại thành Hà Nội năm 1873 đã trở thành một thiên anh hùng ca lẫm liệt trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
Tổng đốc Nguyễn Tri Phương (1800 – 1873) là một trong những đại thần danh tiếng bậc nhất của triều Nguyễn, người đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giữ nước. Cuộc đời và cái chết anh hùng của ông tại thành Hà Nội năm 1873 đã trở thành một thiên anh hùng ca lẫm liệt trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
1. Bối cảnh trận chiến thành Hà Nội (1873)
Cuối năm 1873, lợi dụng sự bất hòa giữa triều đình Huế và thương nhân Jean Dupuis, quân Pháp do Đại úy Francis Garnier chỉ huy tiến quân ra Bắc Kỳ. Dưới danh nghĩa "giải quyết tranh chấp", Garnier mang quân uy hiếp và gửi yêu sách đòi Tổng đốc Nguyễn Tri Phương phải giải tán lực lượng, nộp vũ khí và giao nộp thành Hà Nội.
Khi đó, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương đã bước sang tuổi 73. Mặc dù tuổi cao sức yếu, ông vẫn kiên quyết từ chối mọi yêu sách phi lý của giặc và thề sống chết để bảo vệ thành trì.
2. Diễn biến ngày 20 tháng 11 năm 1873
Rạng sáng ngày 20 tháng 11 năm 1873, quân Pháp bất ngờ nổ súng tấn công cửa Cửa Bắc thành Hà Nội. Nhờ vũ khí hiện đại (súng trường nhanh và pháo hạm), quân Pháp nhanh chóng áp đảo lực lượng vệ binh nhà Nguyễn.
Nguyễn Tri Phương trực tiếp lên cửa Cửa Bắc chỉ huy quân sĩ đốc chiến. Trong lúc cuộc chiến diễn ra ác liệt:
Con trai ông - Phụ chính Đại thần Nguyễn Lâm (phò mã của vua Tự Đức) chiến đấu bên cạnh cha đã trúng đạn tử trận ngay tại chỗ.
Nguyễn Tri Phương bị thương nặng ở bụng do trúng đạn pháo của giặc, nhưng ông vẫn không rời vị trí, tiếp tục thúc giục binh sĩ giữ thành cho đến khi ngất đi vì mất máu.
Quân Pháp tràn vào thành, chiếm được Hà Nội và bắt giữ Tổng đốc Nguyễn Tri Phương.
3. Khí tiết lẫm liệt và cái chết tuẫn tiết
Biết Nguyễn Tri Phương là vị danh tướng có uy vọng rất lớn trong nhân dân và triều đình, Francis Garnier tìm mọi cách cứu chữa nhằm dụ dỗ ông hợp tác. Garnier cho bác sĩ Pháp đến băng bó vết thương và dọn thức ăn ngon cho ông.
Tuy nhiên, vị lão tướng đã thẳng thừng từ chối:
Tự tay xé băng vết thương: Khi bác sĩ Pháp băng bó, ông cố sức xé phăng dải băng ra, quyết không để kẻ thù chạm vào thân thể mình.
Tuyệt食 (Tẩy chay lương thực): Ông nhất quyết không chịu uống thuốc và tuyệt食 suốt gần một tháng trời. Khi giặc mang đồ ăn đến, ông gạt đi và nói ngắn gọn: "Nước mất, nhà tan, ta sống làm gì nữa?".
Đến ngày 20 tháng 12 năm 1873 (tức ngày 1 tháng 11 năm Quý Dậu), sau nhiều ngày nhịn ăn và chối bỏ điều trị, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương trút hơi thở cuối cùng, hưởng thọ 73 tuổi.
4. Ý nghĩa lịch sử và sự tôn vinh
Cái chết của Nguyễn Tri Phương cùng con trai Nguyễn Lâm đã gieo vào lòng nhân dân niềm tiếc thương vô hạn và ngọn lửa căm thù giặc sâu sắc. Vua Tự Đức khi nghe tin ông tuẫn tiết đã vô cùng xúc động, tự tay viết bài văn tế và ban tặng nhiều thụy hiệu cao quý.
Ngày nay, để ghi nhớ công ơn và khí tiết kiên trung của ông:
Tên của ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học lớn trên khắp cả nước.
Tại Hà Nội, đền thờ ông cùng Hoàng Diệu (vị Tổng đốc tuẫn tiết lần 2 năm 1882) được nhân dân phụng thờ tại di tích Đoàn Môn - Cửa Bắc (Hoàng thành Thăng Long).
