Nguyễn Tri Phương và lời từ chối cuối cùng

Mùa thu năm 1873, Hà Nội bước vào những ngày căng thẳng nhất. Tin quân Pháp do Francis Garnier chỉ huy đang tiến sát thành lan khắp phố phường. Trên mặt thành, người dân nhìn thấy một vị tướng tóc đã bạc nhưng dáng đi vẫn cứng cỏi, ngày ngày cưỡi ngựa kiểm tra từng cổng thành. Đó là Nguyễn Tri Phương, Tổng đốc Hà Nội và cũng là một trong những vị tướng dày dạn trận mạc nhất của triều Nguyễn.

Ít ai biết rằng trước đó nhiều năm, ông từng chỉ huy chống quân Pháp ở Đà Nẵng và Gia Định. Dù nhiều lần thất bại vì chênh lệch vũ khí, ông chưa bao giờ từ bỏ niềm tin rằng đất nước phải được bảo vệ đến cùng. Lần này, trước thành Hà Nội, ông hiểu lực lượng của mình yếu hơn đối phương rất nhiều. Đại bác của Pháp có thể phá vỡ tường thành trong khi binh lính trong thành phần lớn chỉ có súng cũ và giáo mác. Nhưng ông vẫn nói với thuộc hạ rằng còn thành thì còn người giữ thành.

Sáng ngày 20 tháng 11 năm 1873, tiếng đại bác vang lên từ phía sông Hồng. Tường thành rung chuyển, từng mảng gạch lớn đổ xuống. Nguyễn Tri Phương liên tục di chuyển giữa các vị trí phòng thủ, động viên quân lính giữ vững tinh thần. Khi một cổng thành bị phá, ông tự mình dẫn quân ra ứng chiến. Trong lúc giao tranh ác liệt, ông bị một viên đạn bắn vào đùi, ngã xuống ngay gần cổng thành.

Quân Pháp đưa ông vào doanh trại để chữa trị. Họ mời bác sĩ băng bó vết thương và khuyên ông hợp tác với chính quyền mới. Nguyễn Tri Phương lặng lẽ quay mặt đi. Ông từ chối thuốc men, từ chối thức ăn và nói rằng một vị tướng đã mất thành thì không còn mặt mũi nào sống để hưởng sự chăm sóc của kẻ xâm lược.

Những ngày sau, vết thương ngày càng nặng. Dù đau đớn, ông vẫn giữ vẻ bình thản. Người con trai của ông, Nguyễn Lâm, cũng hy sinh trong cuộc chiến bảo vệ thành. Tin ấy đến tai ông nhưng ông chỉ khẽ nhắm mắt, như thể đã chuẩn bị sẵn cho mọi mất mát của người làm tướng.

Ngày 20 tháng 12 năm 1873, Nguyễn Tri Phương qua đời trong trại giam của quân Pháp. Cái chết của ông khiến ngay cả một số sĩ quan đối phương cũng bày tỏ sự kính trọng trước khí phách của một con người không chịu khuất phục.

Ngày nay, tên Nguyễn Tri Phương được đặt cho nhiều con đường, trường học và bệnh viện trên cả nước. Câu chuyện về vị tướng già giữ thành Hà Nội nhắc hậu thế rằng lòng trung nghĩa không nằm ở việc thắng hay thua, mà ở chỗ dám giữ trọn khí tiết khi đứng trước thử thách lớn nhất của cuộc đời.