NGUYỄN TRI PHƯƠNG VÀ THÀNH ĐIỆN HẢI
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam, có những khoảnh khắc đã làm nên lịch sử, có những dấu mốc dẫu thời gian có trôi qua vẫn không thể xóa mờ, bởi đó là lúc ý chí và lòng yêu nước của con người Việt Nam tỏa sáng mạnh mẽ nhất. Đà Nẵng – thành phố trẻ trung, hiện đại ngày nay – từng là nơi vang lên những tiếng súng đầu tiên mở đầu cho cuộc xâm lược của thực dân Pháp vào năm 1858. Và giữa “thời hoa lửa” ấy, hình ảnh danh tướng Nguyễn Tri Phương cùng tòa Thành Điện Hải hiên ngang trấn giữ cửa biển đã trở thành biểu tượng bất khuất của tinh thần bảo vệ Tổ quốc.
Nguyễn Tri Phương, tên thật là Nguyễn Văn Chương, sinh năm 1800 trong một gia đình nông dân bình dị ở làng Đường Long (nay là làng Chí Long), xã Phong Chương, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên-Huế. Ông sớm bộc lộ sự thông minh, khiêm nhường và tinh thần tận trung với đất nước. Trải qua nhiều năm rèn luyện và cống hiến, ông trở thành một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất triều Nguyễn, nổi tiếng với khả năng xây dựng phòng thủ, tổ chức quân đội và chỉ huy chiến trận. Khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, triều đình đã đặt trọn niềm tin vào ông, giao ông nhiệm vụ chỉ huy toàn bộ mặt trận quan trọng bậc nhất này. Ở tuổi 58, Nguyễn Tri Phương vẫn không nề hà gian khổ, mang theo trách nhiệm lớn lao và quyết tâm giữ gìn từng tấc đất của quê hương.
Cuộc phòng thủ Đà Nẵng năm 1858 diễn ra trong bối cảnh quân Pháp – Tây Ban Nha kéo đến với tàu chiến và súng đạn hiện đại vào ngày 31/8/1958, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Với âm mưu “đánh nhanh thắng nhanh”, chúng muốn chiếm Đà Nẵng thật nhanh rồi tiến thẳng vào kinh đô Huế để buộc nhà Nguyễn đầu hàng, kết thúc cuộc chiến. Tuy nhiên, họ không ngờ rằng ngay tại vùng đất cửa biển này, sự kiên cường của quân dân Việt Nam đã làm lung lay chiến lược này. Trong bối cảnh thực dân Pháp nã những loạt đại bác đầu tiên vào bán đảo Sơn Trà và quyết tâm đánh chiếm Đà Nẵng vào tháng 8 năm 1858, Nguyễn Tri Phương – vừa đặt chân đến mặt trận không bao lâu – đã nhanh chóng nhận ra rằng lực lượng ta còn mỏng, vũ khí thô sơ, trong khi đối phương vượt trội về hỏa lực. Không nóng vội đối đầu, ông triển khai một chiến lược phòng thủ chủ động, đặt Thành Điện Hải làm điểm tựa then chốt. Thành này vốn nằm ở vị trí kiểm soát cửa biển, lại được xây theo kiểu Vauban kiên cố, vì thế trở thành lá chắn đầu tiên chặn bước tiến của quân xâm lược.
Không chỉ củng cố trận địa, Nguyễn Tri Phương còn chủ trương áp dụng kế sách “vườn không nhà trống”, cho di tản dân khỏi những khu vực địch có khả năng chiếm đóng. Nhà cửa, lương thực, thuyền bè đều được sơ tán hoặc phá bỏ có chủ đích nhằm khiến đối phương không thể dựa vào bất kỳ nguồn tiếp tế nào. Đây là quyết định táo bạo nhưng đúng đắn: khi không thể đánh nhanh thắng nhanh, thì phải khiến quân địch bị cầm chân, kiệt quệ giữa một vùng đất cằn cỗi mà chính ta tạo ra. Cùng với đó, ông tổ chức hệ thống phòng tuyến liên hoàn: từ các đồn lũy ven biển, qua hào nước, đến các chòi canh giám sát từng biến động trên sông Hàn.
Nhờ sự chỉ huy chặt chẽ và tầm nhìn chiến lược sắc bén ấy, quân dân Đà Nẵng đã kiên cường cầm chân liên quân Pháp – Tây Ban Nha suốt 5 tháng (từ cuối tháng 8 - 1858 đến đầu tháng 2 - 1859) trên bán đảo Sơn Trà. Những đợt tấn công ồ ạt của địch, từ đường biển đến đường bộ, đều bị chặn đứng; các pháo đài, trong đó có Thành Điện Hải, liên tục đáp trả khiến nhiều tàu chiến phải lùi ra xa. Dù còn thô sơ, những khẩu thần công trên thành vẫn vang lên như lời khẳng định rằng mảnh xâm lược rơi vào bế tắc: càng ở lâu càng tổn thất, càng tiến sâu càng cạn kiệt lương thực và tinh thần. đất này không dễ khuất phục. Chính chiến lược kết hợp giữa đánh – giữ – tiêu hao ấy khiến kẻ
Chiến thắng trong giai đoạn phòng thủ này không chỉ giữ vững được cửa ngõ miền Trung mà còn làm lung lay tính toán “đánh nhanh thắng nhanh” của quân Pháp. Quan trọng hơn, nó chứng minh rằng dù tương quan lực lượng chênh lệch, bản lĩnh và trí tuệ của người Việt Nam – được thể hiện qua Nguyễn Tri Phương – vẫn có thể đảo ngược thế cờ. Thành Điện Hải từ đây trở thành biểu tượng của ý chí kháng chiến bền bỉ, là minh chứng cho một thời kỳ đầu đầy gian khổ nhưng hết sức quật cường của dân tộc.Chiến công giữ vững Đà Nẵng không chỉ có ý nghĩa quân sự, mà còn có giá trị tinh thần vô cùng to lớn. Nó làm chậm bước tiến của kẻ xâm lược, khẳng định tài thao lược của Nguyễn Tri Phương và cho thấy sức mạnh của tinh thần đoàn kết giữa quân và dân. Quan trọng hơn, chiến thắng ấy đã khơi dậy lòng yêu nước, củng cố niềm tin rằng dù khó khăn đến đâu, dân tộc Việt Nam cũng không dễ bị khuất phục. Đó là ngọn lửa đầu tiên thắp sáng tinh thần kháng chiến trường kỳ của nhân dân ta trong suốt nhiều thập kỷ sau.
Ngày nay, Thành Điện Hải vẫn hiên ngang đứng đó giữa lòng Đà Nẵng hiện đại như một chứng nhân lịch sử trầm mặc dẫu không còn giữ nguyên hình dáng phòng thủ năm xưa. Những bức tường thành cũ kỹ, từng viên gạch, từng đường hào vẫn như kể lại câu chuyện của một thời chiến đấu không khoan nhượng. Nổi bật trong không gian ấy là tượng đồng Nguyễn Tri Phương được đặt trang trọng trong khuôn viên như để nhắc nhở về sự kiện hào hùng của dân tộc. Thành đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt và được trùng tu, bảo tồn cẩn thận để trở thành nơi học sinh, người dân và du khách tìm hiểu về lịch sử. Giữa sự phát triển mạnh mẽ của một thành phố năng động, Thành Điện Hải như sợi dây nối quá khứ với hiện tại, nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng sự bình yên và phồn vinh của Đà Nẵng được xây bằng ý chí, lòng quả cảm và cả xương máu của cha ông. Chính nhờ những giá trị ấy mà người Đà Nẵng hôm nay càng trân trọng truyền thống và tự hào về mảnh đất quê hương mình.
