Nguyễn Tri Phương — Vị Danh Tướng Trung Liệt Của Triều Nguyễn
Nguyễn Tri Phương (1800 – 1873), tên thật là Nguyễn Văn Chương, tự Hàm Long, sinh ra tại làng Thừa Thạnh, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế). Ông là một đại thần, một vị danh tướng kiệt xuất dưới thời các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Tên tuổi của ông gắn liền với những cuộc chiến đấu oanh liệt chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp tại Cần Giờ, Đà Nẵng, Gia Định và Hà Nội.
Vị tướng "Văn võ toàn tài" và tài kinh bang thế
Xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo làm nghề may, Nguyễn Tri Phương không qua thi cử đỗ đạt cao nhưng nhờ thông minh, tài trí và tính cách cẩn trọng, ông dần được cất nhắc lên các chức vụ quan trọng.
Ông kinh qua nhiều trọng trách khắp ba miền Bắc - Trung - Nam, từ việc dẹp yên các cuộc nổi dậy, khai hoang lập ấp cho đến ngoại giao và quân sự. Dưới thời vua Thiệu Trị, ông được ban tên Tri Phương (ý nghĩa là hiểu biết nhiều mưu chước, phương lược) như một lời khen ngợi tài năng xuất chúng của ông.
Tổng chỉ huy trên các mặt trận chống Pháp
Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam (từ năm 1858), Nguyễn Tri Phương đã ở tuổi sáu mươi. Ông được vua Tự Đức tin tưởng giao trọng trách Tổng chỉ huy quân đội tại các mặt trận nóng bỏng nhất:
Mặt trận Đà Nẵng (1858 – 1860): Ông sáng tạo ra chiến thuật "Đắp lũy cản giặc, vườn không nhà trống". Lũy đồn Liên Trì do ông chỉ huy đã cầm chân liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại bán đảo Sơn Trà suốt gần hai năm, khiến giặc sa lầy, tổn thất nặng nề do bệnh tật và thiếu lương thực, buộc phải rút quân vào Nam.
Mặt trận Gia Định (1860 – 1861): Ông cho xây dựng Đại đồn Chí Hòa — một công trình quân sự quy mô lớn nhằm bao vây giặc. Mặc dù Đại đồn sau đó bị thất thủ trước hỏa lực vượt trội của đại bác Pháp, tinh thần chiến đấu kiên cường của ông vẫn khiến kẻ thù phải kiêng nể.
Trận chiến sinh tử bảo vệ Thành Hà Nội (1873)
Năm 1872, trước nguy cơ thực dân Pháp mở rộng đánh chiếm Bắc Kỳ, Nguyễn Tri Phương (lúc này đã 73 tuổi) được điều ra làm Kinh lược sứ Bắc Kỳ, trực tiếp chỉ huy việc phòng thủ thành Hà Nội.
Ngày 20 tháng 11 năm 1873, quân Pháp do Francis Garnier chỉ huy bất ngờ nổ súng tấn công thành Hà Nội. Dù tuổi cao sức yếu, Nguyễn Tri Phương vẫn trực tiếp lên cửa Nam thành Hà Nội để điều binh khiển tướng, đốc chiến cùng quân sĩ.
Trong lúc chiến đấu ác liệt, một viên đạn đại bác của giặc bắn trúng làm ông bị thương nặng ở bụng. Con trai ông là Nguyễn Lâm (Phó vệ úy) cũng anh dũng tử trận ngay tại chỗ. Thành Hà Nội rơi vào tay giặc.
Khí tiết quật cường: Tuẫn tiết theo thành
Sau khi thành mất, quân Pháp biết ông là vị tướng có uy tín lớn nhất trong triều đình nên tìm cách cứu chữa, dùng thuốc xoa bóp và cho bác sĩ quân y đến điều trị nhằm dụ dỗ ông hợp tác.
Thế nhưng, Nguyễn Tri Phương thẳng thừng từ chối mọi sự chăm sóc của kẻ thù. Ông gạt bỏ thuốc men, giật phăng các băng gạc trên vết thương và tuyệt ăn tuyệt uống suốt 1 tháng liền.
Trước khi qua đời, ông để lại câu nói nổi tiếng khẳng định chí khí của một vị tướng trung thần:
"Lập thân trong trời đất, lấy sự trung hiếu làm đầu. Nay thành mất, con chết, ta sống làm gì nữa!"
Ông trút hơi thở cuối cùng vào ngày 20 tháng 12 năm 1873 (tức ngày 1 tháng 11 năm Quý Dậu), hưởng thọ 73 tuổi.
