Nguyễn Trung Trực
Người chài lưới bước ra làm thủ lĩnh nghĩa quân
Nguyễn Trung Trực (tên thật là Nguyễn Văn Lịch, còn gọi là Năm Lịch, sinh năm 1838 tại Bình Định, sau này gia đình di cư vào Tân An, nay thuộc Long An). Ông xuất thân trong một gia đình làm nghề chài lưới vùng sông nước.
Vốn là người giỏi võ nghệ, cương trực và giàu lòng yêu nước, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, ông không ngần ngại tập hợp những người nông dân, dân chài nghèo khổ đứng lên dựng cờ khởi nghĩa. Dưới sự chỉ huy của ông, đội nghĩa quân áo vải tự chế vũ khí thô sơ nhưng chiến đấu vô cùng dũng cảm nhờ lối đánh du kích dũng mãnh, am tường địa hình sông rạch.
2. Hai chiến công hiển hách lừng lẫy phương Nam
Trong cuộc đời binh nghiệp của mình, Nguyễn Trung Trực đã trực tiếp chỉ huy hai trận đánh đi vào lịch sử:
Đốt cháy tàu Ép-pơ-răng (Esperance) trên sông Nhựt Tảo (181)
Đây là chiến công chói lọi đầu tiên của ông. Tàu L'Espérance (Hy Vọng) là một tiểu hạm bọc đồng hiện đại của Pháp lúc bấy giờ, đang tuần tra trên sông Nhựt Tảo để đàn áp nghĩa quân.
Vào ngày 10/12/1861, Nguyễn Trung Trực đã dùng mưu kế: ông cho nghĩa quân cải trang thành thuyền đám cưới, giả vờ áp sát để xin giấy thông hành. Khi áp sát được tàu địch, ông phát lệnh tấn công. Nghĩa quân dùng rựa, giáo mác tiêu diệt lính Pháp và dùng rơm, dầu đốt cháy rụi chiếc tàu chiến kiêu hãnh của thực dân. Trận đánh này làm chấn động toàn bộ giới chức Pháp tại Đông Dương, mở đầu cho làn sóng chống Pháp mạnh mẽ ở Nam Kỳ.
Đánh úp đồn Rạch Giá (1868)
Sau khi ba tỉnh miền Tây rơi vào tay Pháp, Nguyễn Trung Trực lui về vùng biên giới Hà Tiên, Rạch Giá tiếp tục xây dựng căn cứ. Đêm 16/6/1868, ông dẫn quân đánh úp đồn kiên cố của Pháp ngay tại trung tâm tỉnh lỵ Rạch Giá, tiêu diệt tên chủ tỉnh và gần như toàn bộ lực lượng đồn trú, làm chủ Rạch Giá trong vài ngày. Đây là một đòn giáng chí mạng, chứng minh tinh thần kháng chiến của nhân dân Nam Bộ không bao giờ dập tắt được.
3. Khí tiết bất khuất trước họng súng quân thù
Để dập tắt phong trào, quân Pháp đã bao vây đảo Phú Quốc — nơi ông rút lui về để bảo toàn lực lượng. Địch dùng kế hèn hạ là bắt giữ mẹ của ông và nhiều người dân vô tội để uy hiếp, buộc ông phải ra nộp mình vào tháng 9/1868.
Biết ông là một nhân tài kiệt xuất, người Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc ông bằng bổng lộc, chức tước cao sang. Thế nhưng, Nguyễn Trung Trực đã thẳng thừng từ chối và khảng khái đáp lại:
"Tôi chỉ muốn làm một chức vụ thôi, đó là chức chặt đầu Tây!"
Ngày 27/10/1868, thực dân Pháp đưa ông ra hành quyết tại chợ Rạch Giá. Trước khi ngã xuống dưới lưỡi gươm của kẻ thù, người anh hùng 30 tuổi đã nhìn thẳng vào mặt quân dịch và để lại câu nói bất hủ, đóng đinh vào lịch sử dân tộc:
"Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây."
