NGUYỄN TRUNG TRỰC – NGỌN LỬA KHÁNG PHÁP TRÊN SÔNG NHẬT TẢO

1. Người trai Nam Bộ bước vào cuộc chiến chống xâm lược

Nguyễn Trung Trực là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ trong những năm đầu thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Ông có tên thật là Nguyễn Văn Lịch, thường được gọi là Chơn khi còn nhỏ; sau này thầy dạy học đặt tên hiệu là Trung Trực vì nhận thấy tính cách ngay thẳng của ông. Năm sinh của ông trong các tài liệu có cách ghi khác nhau, và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng đặt dấu hỏi khi ghi năm sinh là 1837. Vì vậy, khi nói về tiểu sử, điều chắc chắn hơn là tập trung vào quá trình ông tham gia kháng chiến từ những năm đầu Pháp xâm lược Nam Kỳ.

Nguyễn Trung Trực trưởng thành trong một xã hội đang biến động dữ dội. Từ năm 1858, quân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, trước hết tại Đà Nẵng, sau đó chuyển hướng vào Gia Định. Đến năm 1859, quân Pháp chiếm thành Gia Định và từng bước mở rộng kiểm soát ở Nam Kỳ. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều tầng lớp nhân dân, từ sĩ phu, quan lại đến nông dân và dân binh, đã đứng lên chống lại quân xâm lược.

Nguyễn Trung Trực là một trong những người sớm tham gia phong trào ấy. Ông hoạt động chủ yếu ở vùng sông nước Nam Bộ, nơi có hệ thống kênh rạch dày đặc và địa hình rất thuận lợi cho chiến tranh du kích. Ông nhanh chóng trở thành người chỉ huy có uy tín, biết dựa vào địa hình và sự ủng hộ của nhân dân để tổ chức các trận đánh bất ngờ vào quân Pháp.

2. Trận Nhật Tảo – cuộc tập kích táo bạo

Chiến công nổi tiếng nhất của Nguyễn Trung Trực trong giai đoạn đầu là trận đánh trên sông Nhật Tảo ngày 10 tháng 12 năm 1861. Mục tiêu của nghĩa quân là tàu L’Espérance, một tàu chiến của Pháp đang hoạt động trên tuyến sông. Đây là một mục tiêu nguy hiểm bởi tàu chiến có hỏa lực mạnh và được trang bị vũ khí vượt trội so với nghĩa quân.

Để đánh tàu, nghĩa quân không lựa chọn cách đối đầu trực diện. Họ tổ chức một cuộc tập kích bất ngờ bằng cách cải trang, sử dụng thuyền nhỏ và tiếp cận tàu trong điều kiện đối phương không kịp chuẩn bị. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Trung Trực đã chỉ huy cuộc tập kích và đốt cháy tàu L’Espérance trên sông Nhật Tảo. Đây được xem là một trong hai chiến công nổi tiếng nhất của ông trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Điểm đáng chú ý của trận đánh nằm ở sự chênh lệch lực lượng. Một bên là tàu chiến hiện đại của Pháp, bên kia là nghĩa quân chủ yếu sử dụng thuyền nhỏ và vũ khí thô sơ hơn. Nếu tổ chức một trận đánh theo cách thông thường, nghĩa quân khó có khả năng giành thắng lợi. Vì vậy, yếu tố bất ngờ và khả năng tận dụng địa hình sông nước trở thành chìa khóa.

3. Khi chiếc tàu chiến bốc cháy

Cuộc tập kích diễn ra nhanh chóng. Nghĩa quân áp sát mục tiêu rồi tổ chức đánh phá và phóng hỏa. Ngọn lửa nhanh chóng lan ra trên tàu. Quân Pháp bị bất ngờ, không thể tổ chức chống trả hiệu quả như trong một trận chiến được chuẩn bị trước. Chiếc L’Espérance cuối cùng bị đốt cháy và chìm trên sông Nhật Tảo.

Chiến công này có ý nghĩa rất lớn về mặt tinh thần. Trong thời gian đầu xâm lược, quân Pháp sở hữu ưu thế lớn về tàu chiến, pháo binh và vũ khí. Việc một lực lượng nghĩa quân địa phương đánh chìm một tàu chiến của Pháp cho thấy quân xâm lược không phải lực lượng không thể đánh bại. Người dân Nam Bộ có thể sử dụng cách đánh phù hợp với điều kiện của mình để gây tổn thất cho đối phương.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định trận đốt tàu L’Espérance là một trong hai chiến công lừng lẫy của Nguyễn Trung Trực, bên cạnh trận đánh chiếm đồn Rạch Giá năm 1868. Hai chiến công diễn ra ở hai thời điểm khác nhau nhưng đều cho thấy khả năng tổ chức những cuộc tập kích táo bạo của ông.

4. Từ Nhật Tảo đến Rạch Giá

Sau trận Nhật Tảo, Nguyễn Trung Trực tiếp tục hoạt động chống Pháp. Phong trào kháng chiến ở Nam Kỳ lúc này diễn ra trong điều kiện ngày càng khó khăn. Triều đình Huế đã ký các hiệp ước nhượng đất cho Pháp, trong khi quân Pháp mở rộng hệ thống đồn bốt và kiểm soát giao thông đường thủy. Nghĩa quân phải liên tục thay đổi địa bàn, dựa vào sự giúp đỡ của nhân dân để tồn tại.

Năm 1868, Nguyễn Trung Trực chỉ huy cuộc tiến công vào đồn Rạch Giá ở Kiên Giang. Đây là một trận đánh táo bạo khác. Nghĩa quân bất ngờ tiến công đồn, tiêu diệt lực lượng địch và làm chủ khu vực trong thời gian ngắn. Chiến thắng Rạch Giá khiến tên tuổi Nguyễn Trung Trực tiếp tục được nhắc đến rộng rãi trong phong trào kháng chiến Nam Bộ.

Hai trận Nhật Tảo và Rạch Giá cách nhau nhiều năm nhưng có điểm chung: nghĩa quân tận dụng yếu tố bất ngờ, hiểu rõ địa hình và đánh vào những vị trí mà quân Pháp tưởng rằng mình đang kiểm soát. Đó là cách đánh phù hợp với điều kiện của lực lượng nghĩa quân khi không thể đối đầu lâu dài với quân đội Pháp về vũ khí và quân số.

5. Những ngày cuối cùng ở Kiên Giang

Sau chiến thắng Rạch Giá, quân Pháp nhanh chóng tổ chức phản công. Lực lượng nghĩa quân phải rút khỏi thành và tiếp tục chiến đấu trong điều kiện bị truy đuổi. Nguyễn Trung Trực cuối cùng bị bắt. Đối với quân Pháp, việc bắt được người thủ lĩnh đã gây cho chúng nhiều tổn thất là một mục tiêu quan trọng.

Trong những ngày cuối đời, Nguyễn Trung Trực phải đối diện với việc quân Pháp tìm cách khuất phục ông. Nhưng ông không chấp nhận đầu hàng. Những câu chuyện về lời đối đáp của ông với quân Pháp được lưu truyền rộng rãi trong nhân dân Nam Bộ. Câu nói nổi tiếng thường được gắn với ông là: “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây.” Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng sử dụng câu nói này trong tiêu đề bài viết về cuộc khởi nghĩa của ông.

Câu nói ấy được lưu truyền như một biểu tượng về ý chí chống xâm lược. Dù cách diễn đạt trong các nguồn có thể khác nhau, ý nghĩa cốt lõi rất rõ: sự xuất hiện của một người lãnh đạo có thể kết thúc, nhưng tinh thần chống ngoại xâm của nhân dân không dễ dàng bị dập tắt. Nguyễn Trung Trực bị bắt và hy sinh, nhưng phong trào chống Pháp ở Nam Bộ vẫn tiếp tục dưới nhiều hình thức khác.

6. Vì sao trận Nhật Tảo vẫn được nhắc đến?

Nếu chỉ nhìn vào kết quả quân sự, trận Nhật Tảo là một trận đánh có quy mô không lớn so với những chiến dịch sau này của lịch sử Việt Nam. Nhưng giá trị của nó nằm ở hoàn cảnh diễn ra. Khi quân Pháp đang có ưu thế vượt trội về kỹ thuật và hỏa lực, một lực lượng nghĩa quân địa phương vẫn tìm ra cách đánh phù hợp và giành chiến thắng.

Trận Nhật Tảo cũng cho thấy vai trò của địa hình trong lịch sử quân sự Việt Nam. Sông ngòi Nam Bộ không chỉ là tuyến giao thông mà còn trở thành không gian chiến đấu. Những người dân hiểu rõ từng con sông, con rạch có thể biến địa hình quen thuộc thành lợi thế. Nguyễn Trung Trực đã khai thác lợi thế ấy để tổ chức một cuộc tập kích mà quân Pháp không kịp trở tay.

Chiến công của ông sau này trở thành một phần quan trọng trong ký ức lịch sử Nam Bộ. Tên Nguyễn Trung Trực được đặt cho nhiều đường phố, trường học và địa danh. Hằng năm, tại Kiên Giang và nhiều nơi khác, nhân dân tổ chức hoạt động tưởng niệm ông. Những hoạt động ấy không chỉ nhằm nhớ một cá nhân mà còn nhắc lại cả một giai đoạn người dân Nam Bộ đứng lên chống cuộc xâm lược của thực dân Pháp.

7. Bài học từ người thủ lĩnh nghĩa quân

Nguyễn Trung Trực cho thấy trong hoàn cảnh yếu hơn về vũ khí, điều quan trọng là biết phát huy những lợi thế khác. Ông không thể có tàu chiến hiện đại như quân Pháp, nhưng có địa hình sông nước, có sự ủng hộ của nhân dân và có khả năng tổ chức những cuộc tập kích bất ngờ. Đó là bài học về việc biết nhìn ra thế mạnh của mình thay vì chỉ so sánh với đối phương về những gì mình còn thiếu.

Tinh thần ấy cũng có ý nghĩa với thanh niên hôm nay. Trong học tập và công việc, mỗi người có thể có những hạn chế riêng. Điều quan trọng không phải là mặc cảm vì mình chưa bằng người khác mà là biết xác định thế mạnh, kiên trì rèn luyện và sử dụng tốt những gì mình có. Nguyễn Trung Trực đã để lại hình ảnh một người biết biến hoàn cảnh khó khăn thành động lực để hành động.

Nguyễn Trung Trực là một trong những biểu tượng tiêu biểu của phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ. Trận đốt tàu L’Espérance trên sông Nhật Tảo ngày 10 tháng 12 năm 1861 và trận đánh chiếm đồn Rạch Giá năm 1868 đã ghi dấu tên tuổi ông trong lịch sử. Nhưng điều còn lại lâu dài hơn cả những chiến công là tinh thần không khuất phục của một người thủ lĩnh và niềm tin rằng cuộc kháng chiến của nhân dân sẽ không kết thúc chỉ vì một người ngã xuống.