Nguyễn Trung Trực – Người anh hùng dân tộc kiên cường, bất khuất và cội nguồn Bình Định

Nguyễn Trung Trực là một thủ lĩnh nghĩa quân nổi tiếng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở Nam Bộ vào nửa sau thế kỷ XIX. Ông tham gia chống Pháp ngay từ những năm đầu quân Pháp xâm lược Việt Nam và trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần quả cảm và ý chí bất khuất của nhân dân Nam Bộ.

Trong cuộc đời chiến đấu, Nguyễn Trung Trực lập được hai chiến công đặc biệt vang dội. Ngày 10-12-1861, ông chỉ huy nghĩa quân đốt cháy tàu L’ Espérance của Pháp tại vàm sông Nhựt Tảo. Đây là một trong những chiến công tiêu biểu đầu tiên đánh chìm “pháo đài nổi” của quân Pháp bằng lực lượng và vũ khí của nghĩa quân. Ngày 16-6-1868, ông tiếp tục chỉ huy nghĩa quân đánh chiếm đồn Rạch Giá, trở thành thủ lĩnh nghĩa quân duy nhất ở Nam Kỳ giành lại được một tỉnh lỵ sau khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ năm 1867.

Sau những chiến công ấy, Nguyễn Trung Trực tiếp tục lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp. Khi bị bắt và đứng trước cái chết, ông vẫn giữ khí phách hiên ngang, để lại câu nói nổi tiếng: “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây.” Câu nói trở thành biểu tượng cho tinh thần yêu nước, ý chí không khuất phục trước ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Ông hy sinh năm 1868 và được nhân dân lập đền thờ, tưởng niệm ở nhiều địa phương Nam Bộ.

Bài viết cũng tập trung làm rõ nguồn gốc quê hương của Nguyễn Trung Trực. Trong thời gian dài dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, việc nghiên cứu về thân thế của ông gặp nhiều hạn chế. Đến năm 1968, nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của ông, nhiều công trình nghiên cứu ở miền Bắc và miền Nam bắt đầu quan tâm sâu hơn đến thân thế, sự nghiệp của người anh hùng.

Theo gia phả của hậu duệ Nguyễn Trung Trực hiện còn ở Long An và Cà Mau, ông nội ông là Nguyễn Văn Đạo, vốn là một ngư dân ở xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định, nay thuộc xã Cát Hải, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định. Sau đó, dòng họ di cư vào Nam và lập nghiệp tại Bình Nhựt, bên hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông, hình thành một cộng đồng làm nghề chài lưới.

Các nghiên cứu và hội thảo khoa học về Nguyễn Trung Trực đã đưa ra nhiều cách xác định khái niệm “quê hương” của ông. Có quan điểm xác định quê hương ông ở Long An, nơi ông sinh ra và lớn lên; trong khi nhiều nhà nghiên cứu xác định quê gốc của dòng họ Nguyễn Trung Trực là xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, huyện Phù Cát, Bình Định. Hai cách xác định này không nhất thiết mâu thuẫn, bởi quê hương có thể được hiểu theo nghĩa sinh quán hoặc quê gốc của dòng họ.

Các hội thảo khoa học tổ chức tại Kiên Giang vào các năm 1986 và 2009 đã có nhiều tham luận nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp và di sản văn hóa Nguyễn Trung Trực. Kết quả nghiên cứu được bài viết nhấn mạnh là: Nguyễn Trung Trực sinh ra và lớn lên tại xóm Nghề, thôn Bình Nhựt, nay thuộc xã Thạnh Đức, huyện Bến Lức, tỉnh Long An; còn quê gốc của ông nội và dòng họ là xóm Lưới, thôn Vĩnh Hội, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định.

Sau khi hy sinh, Nguyễn Trung Trực được nhân dân Nam Bộ tôn kính sâu sắc. Hầu hết các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long đều có đền thờ ông như Kiên Giang, An Giang, Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu... Riêng Kiên Giang có nhiều đền thờ và là nơi tổ chức lễ tưởng niệm ông hằng năm vào các ngày 27, 28 và 29 tháng 8 âm lịch. Hình ảnh và tên tuổi Nguyễn Trung Trực còn được nhân dân thờ phụng tại nhiều đình, đền, chùa và gia đình.

Bài viết cũng đề cập ý tưởng xây dựng đền thờ Nguyễn Trung Trực tại thôn Vĩnh Hội, xã Cát Hải, huyện Phù Cát, Bình Định, quê gốc của dòng họ ông. Công trình nếu được thực hiện sẽ góp phần ghi dấu quê hương của người anh hùng, đồng thời tạo thêm một địa chỉ văn hóa, lịch sử để giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

Nguyễn Trung Trực không chỉ là một thủ lĩnh nghĩa quân có tài mà còn là biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước và tinh thần chống ngoại xâm. Từ quê gốc Bình Định đến vùng đất Nam Bộ, hành trình của dòng họ và cuộc đời chiến đấu của ông đã góp phần tạo nên một hình tượng anh hùng được nhân dân kính trọng, tưởng nhớ qua nhiều thế hệ.