NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NGƯỜI MANG KHÁT VỌNG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC GIỮA THỜI BIẾN ĐỘNG

Có những con người đi qua lịch sử bằng những trận chiến. Cũng có những người chiến đấu bằng tri thức, bằng những ý tưởng và khát vọng nhìn thấy một tương lai khác cho đất nước.

Nguyễn Trường Tộ là một trong những người như thế.

Ông sinh năm 1830 tại làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình nhà Nho nghèo theo Công giáo. Từ nhỏ, ông học chữ Hán với cha, sau đó tiếp tục học tập và sớm thể hiện năng lực về học vấn. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông gặp trở ngại bởi hoàn cảnh tôn giáo. Chính những giới hạn ấy lại khiến Nguyễn Trường Tộ có cơ hội tiếp xúc với một thế giới tri thức rộng lớn hơn.

Khoảng năm 1859, ông theo Giám mục Gauthier sang châu Âu. Trong thời gian ở nước ngoài, Nguyễn Trường Tộ có điều kiện đến Pháp, Italia, rồi qua Hồng Kông, tiếp xúc với khoa học, kỹ thuật, công nghiệp và cách tổ chức xã hội phương Tây. Ông không chỉ đọc sách mà còn trực tiếp quan sát các cơ sở sản xuất, tìm hiểu kỹ thuật quân sự, hàng hải, kiến trúc và nhiều lĩnh vực khác.

Những điều mắt thấy tai nghe ấy khiến ông nhận ra khoảng cách lớn giữa Việt Nam và các nước phương Tây. Từ đó, trong ông hình thành một suy nghĩ xuyên suốt: muốn bảo vệ đất nước, trước hết phải làm cho đất nước mạnh lên từ bên trong.

Năm 1861, Nguyễn Trường Tộ trở về Việt Nam trong lúc thực dân Pháp đang mở rộng cuộc xâm lược Nam Kỳ. Một thời gian, ông làm thông ngôn cho phía Pháp với mong muốn góp phần hạn chế xung đột. Sau Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862, ông thôi công việc này và trở về với con đường mà mình lựa chọn: viết các bản điều trần gửi triều đình, đề nghị tiến hành cải cách.

Từ 1863 đến 1871, Nguyễn Trường Tộ đã gửi tới triều đình nhà Nguyễn gần 60 bản điều trần. Nội dung trải rộng trên nhiều lĩnh vực: chính trị, hành chính, kinh tế, tài chính, quân sự, ngoại giao và giáo dục.

Ông đề nghị chấn chỉnh bộ máy quan lại, phát triển công thương nghiệp, khai thác tài nguyên, cải tổ quân đội, mở rộng quan hệ với nước ngoài và đặc biệt chú trọng cải cách giáo dục.

Theo Nguyễn Trường Tộ, việc học không nên chỉ phục vụ thi cử và bằng cấp. Ông chủ trương “thực học”, đưa những kiến thức khoa học, kỹ thuật và thực tiễn vào giáo dục; đồng thời đề nghị cử người đi du học để tiếp thu tri thức mới. Ông cho rằng một quốc gia muốn phát triển phải có những con người được đào tạo bài bản và có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế.

Trong lĩnh vực quân sự, ông cũng đề nghị đổi mới võ bị, tổ chức lại quân đội, học tập kỹ thuật quân sự mới, trang bị tàu thuyền và vũ khí hiện đại. Trong ngoại giao, ông chủ trương mở rộng quan hệ với nhiều nước, tránh thế bị cô lập và tận dụng những thay đổi trong quan hệ quốc tế để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Những đề xuất ấy cho thấy Nguyễn Trường Tộ không nhìn việc cứu nước chỉ từ một phương diện. Ông muốn thay đổi cả một hệ thống, từ con người, giáo dục đến kinh tế, quân sự và cách ứng xử với thế giới.

Thế nhưng, phần lớn những kiến nghị của ông không được triều đình nhà Nguyễn thực hiện. Bối cảnh chính trị, những giới hạn của thời đại và sự khác biệt trong cách nhìn về con đường phát triển đất nước khiến nhiều đề xuất cải cách không trở thành hiện thực. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá tư tưởng của ông đã góp phần tạo động lực cho các trào lưu canh tân về sau.

Nguyễn Trường Tộ qua đời năm 1871, khi mới khoảng 40 tuổi. Ông không được chứng kiến những thay đổi mà mình mong muốn cho đất nước. Nhưng những bản điều trần ông để lại vẫn trở thành tư liệu quan trọng khi nhìn lại lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX.

“Thời hoa lửa” của Nguyễn Trường Tộ không có tiếng súng hay chiến trường. Đó là cuộc đấu tranh của một người trí thức trước câu hỏi lớn của thời đại: làm thế nào để một đất nước đang đứng trước nguy cơ mất nước có thể tự đổi thay và mạnh lên?

Ông đã dùng những gì mình học được để tìm câu trả lời. Dù những cải cách ấy chưa thể trở thành hiện thực khi ông còn sống, khát vọng học hỏi, đổi mới và canh tân đất nước mà ông để lại vẫn là một dấu ấn đáng chú ý trong lịch sử Việt Nam.

Bởi đôi khi, một người có thể không kịp nhìn thấy mùa xuân mà mình mong đợi, nhưng những hạt giống tư tưởng họ gieo xuống vẫn có thể tiếp tục được vun bồi qua nhiều thế hệ.