NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NHÀ CẢI CÁCH TIÊN PHONG VỚI TẦM NHÌN CANH TÂN ĐẤT NƯỚC THẾ KỶ XIX
Trong lịch sử Việt Nam cận đại, Nguyễn Trường Tộ là một trí thức kiệt xuất, nhà cải cách có tầm nhìn chiến lược sâu rộng cùng tinh thần yêu nước cháy bỏng. Ông là người đã dũng cảm đi trước thời đại khi dâng lên triều đình nhà Nguyễn hàng loạt bản điều trần tâm huyết, đề xuất canh tân đất nước toàn diện nhằm đưa Đại Nam thoát khỏi nguy cơ nghèo lỏng và ách đô hộ của thực dân phương Tây.
Nguyễn Trường Tộ (1830 – 1871), tự Tư Trai, quê tại làng Bùi Chu, nay thuộc xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình Công giáo giàu truyền thống hiếu học, ông sớm bộc lộ trí tuệ thông minh xuất chúng, giỏi cả Nho học lẫn tiếp thu tri thức hiện đại. Với cơ duyên sang Pháp và Rôma học tập từ năm 1858 đến năm 1861, ông đã tận mắt chứng kiến sự phát triển vượt bậc về khoa học, kỹ thuật, kinh tế và quân sự của phương Tây, từ đó đúc kết nên những bài học quý giá cho quê hương.
Trở về nước giữa lúc vận mệnh dân tộc đang nghiêng ngả trước nguy cơ xâm lược của thực dân Pháp, Nguyễn Trường Tộ đã kiên trì gửi lên vua Tự Đức và triều đình Huế gần 60 bản điều trần nổi tiếng. Trong các văn bản ấy, ông đã phác thảo một chương trình cải cách vô cùng toàn diện và táo bạo. Về chính trị và ngoại giao, ông đề xuất mở rộng quan hệ với nhiều nước để cân bằng lực lượng và tinh gọn bộ máy hành chính. Về kinh tế, ông chủ trương phát triển công thương nghiệp, khai thác khoáng sản và mở mang đường xá buôn bán. Về quân sự, ông nhấn mạnh việc củng cố quốc phòng, mua sắm vũ khí hiện đại và xây dựng pháo đài. Về giáo dục, ông tiên phong đề nghị cải cách thi cử, coi trọng khoa học thực nghiệm và đưa chữ Nôm vào sử dụng rộng rãi.
Bên cạnh những tư tưởng cải cách trên giấy, Nguyễn Trường Tộ còn trực tiếp ứng dụng tài năng của mình vào thực tiễn khi thiết kế, chỉ đạo xây dựng các công trình kiến trúc hiện đại và khảo sát đào kênh Sắt tại Nghệ An.
Tuy nhiên, do sự bảo thủ và hẹp hòi của triều đình nhà Nguyễn đương thời, những đề xuất canh tân tiến bộ của ông đã không được thực thi. Nguyễn Trường Tộ trút hơi thở cuối cùng vào năm 1871 khi mới 41 tuổi, mang theo niềm đau xót khôn nguôi về vận mệnh đất nước. Dù ước mơ không thành, cuộc đời và tư tưởng vượt thời đại của ông vẫn mãi là tấm gương ngời sáng về lòng yêu nước, trí tuệ và khát vọng đổi mới dân tộc.
