NGUYỄN TRƯỜNG TỘ – NHÀ CANH TÂN ĐI TRƯỚC THỜI ĐẠI

Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, Nguyễn Trường Tộ là một trong những trí thức có tư tưởng cải cách táo bạo và toàn diện nhất. Trong khoảng một thập niên, ông liên tục gửi các bản điều trần lên triều đình nhà Nguyễn, đề xuất thay đổi từ giáo dục, kinh tế, quân sự, ngoại giao đến tổ chức bộ máy nhà nước. Dù phần lớn những đề nghị ấy không được thực hiện, tư tưởng của ông vẫn được xem là một trong những tiếng nói canh tân tiêu biểu nhất của Việt Nam trước nguy cơ đất nước rơi vào ách thuộc địa.

Người con xứ Nghệ ham học

Nguyễn Trường Tộ sinh năm 1830 tại làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình theo Công giáo.

Từ nhỏ, ông được học chữ Hán và sớm nổi tiếng thông minh, ham học.

Do hoàn cảnh gia đình và xã hội, con đường khoa cử truyền thống của ông gặp nhiều trở ngại. Nhưng thay vì chỉ giới hạn trong sách vở Nho học, Nguyễn Trường Tộ còn tìm cách tiếp cận những kiến thức mới từ phương Tây.

Đó chính là nền tảng tạo nên một Nguyễn Trường Tộ rất khác với nhiều trí thức cùng thời.

Học cả Đông phương lẫn Tây phương

Một bước ngoặt lớn trong cuộc đời Nguyễn Trường Tộ là cơ hội tiếp xúc với các giáo sĩ phương Tây.

Ông học thêm tiếng Pháp, tiếp cận những kiến thức về khoa học và kỹ thuật phương Tây.

Khoảng cuối thập niên 1850, ông có cơ hội ra nước ngoài, đến những nơi như Pháp, Italia và Hồng Kông.

Tại châu Âu, ông tận mắt quan sát sự phát triển của khoa học, kỹ thuật, công nghiệp, quân sự và giao thông.

Ông không chỉ đọc sách.

Ông đi quan sát thực tế.

Ông tìm hiểu các cơ sở sản xuất.

Ông tiếp xúc với những thành tựu mà Việt Nam lúc đó còn rất xa lạ.

Chính những trải nghiệm ấy khiến ông nhận ra rằng khoảng cách giữa Việt Nam và các nước phương Tây đang ngày càng lớn.

Trở về nước với một giấc mơ lớn

Năm 1861, Nguyễn Trường Tộ trở về Việt Nam.

Đất nước lúc này đang đứng trước tình thế vô cùng nguy hiểm.

Thực dân Pháp đã tấn công Đà Nẵng, chiếm Gia Định và từng bước mở rộng việc xâm lược Nam Kỳ.

Nguyễn Trường Tộ hiểu rằng nếu đất nước không thay đổi, nguy cơ mất nước sẽ ngày càng nghiêm trọng.

Ông bắt đầu suy nghĩ về một câu hỏi lớn:

Làm thế nào để Việt Nam trở nên đủ mạnh để tự bảo vệ mình?

Câu trả lời của ông là: phải cải cách toàn diện.

Gần 60 bản điều trần gửi triều đình

Trong khoảng thời gian từ 1863 đến 1871, Nguyễn Trường Tộ gửi lên triều đình nhà Nguyễn gần 60 bản điều trần.

Đây là một khối lượng tư liệu rất lớn.

Các đề xuất của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực:

• Chính trị và hành chính

Điều đáng chú ý là ông không chỉ chỉ ra vấn đề.

Ông cố gắng đưa ra giải pháp cụ thể để thay đổi đất nước.

Cải cách giáo dục – học để làm, không học để thuộc

Một trong những tư tưởng nổi bật nhất của Nguyễn Trường Tộ là “thực học”.

Ông phê phán kiểu học quá nặng về kinh điển, học thuộc những điều xa xưa nhưng thiếu kiến thức thực tế.

Theo ông, giáo dục phải giúp con người giải quyết những vấn đề của xã hội.

Ông đề nghị đưa vào chương trình học những lĩnh vực như:

luật pháp, quân sự, nông nghiệp, thiên văn, địa lý, công nghệ, thương mại.

Ông cũng đề xuất cải cách chế độ thi cử, lựa chọn người có năng lực thực tế thay vì chỉ đánh giá khả năng làm văn theo khuôn mẫu.

Đây là một tư tưởng rất tiến bộ trong bối cảnh thế kỷ XIX.

Học phương Tây nhưng không đánh mất mình

Nguyễn Trường Tộ không chủ trương bắt chước phương Tây một cách mù quáng.

Điều ông muốn tiếp thu là khoa học, kỹ thuật, phương pháp tổ chức và những thành tựu thực tế.

Ông cho rằng người Việt cần học cái hay của phương Tây để làm cho đất nước mạnh hơn.

Tư tưởng ấy thể hiện một cách nhìn khá hiện đại:

Học người khác không phải để trở thành người khác, mà để làm cho chính mình mạnh hơn.

Đề nghị phát triển kinh tế

Nguyễn Trường Tộ nhận thấy một đất nước muốn mạnh thì không thể chỉ dựa vào nông nghiệp truyền thống.

Ông đề xuất phát triển:

• Khai thác tài nguyên

Ông đặc biệt chú trọng việc phát triển sản xuất và làm cho dân giàu, nước mạnh.

Theo tư tưởng của ông, sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở quân đội mà còn nằm ở nền kinh tế.

Cải cách quân sự để giữ nước

Trước sức mạnh quân sự và công nghệ của Pháp, Nguyễn Trường Tộ cho rằng quân đội Việt Nam cần được hiện đại hóa.

Ông đề nghị:

• Cải tổ tổ chức quân đội.

Ông hiểu rất rõ rằng lòng dũng cảm thôi chưa đủ.

Muốn bảo vệ đất nước trong thời đại mới, phải có khoa học, kỹ thuật và một lực lượng quân sự được tổ chức tốt.

Một tư tưởng ngoại giao rất thực tế

Nguyễn Trường Tộ cũng có những đề xuất đáng chú ý về ngoại giao.

Ông cho rằng Việt Nam không thể chỉ nhìn vào một cường quốc duy nhất.

Cần mở rộng quan hệ với nhiều nước.

Cần hiểu tình hình quốc tế.

Cần tận dụng mâu thuẫn giữa các nước lớn để bảo vệ lợi ích của Việt Nam.

Ông chủ trương có lúc phải mềm dẻo, có lúc phải cứng rắn, nhưng mục tiêu cuối cùng phải là giữ được lợi ích của đất nước.

Một người nhìn thấy vấn đề của bộ máy quan lại

Nguyễn Trường Tộ cũng phê phán bộ máy hành chính cồng kềnh và kém hiệu quả.

Ông đề nghị:

tinh giản bộ máy, phân định rõ trách nhiệm, tuyển chọn người có năng lực và quản lý đất nước bằng pháp luật.

Ông cho rằng pháp luật phải được áp dụng công bằng, không thể chỉ dựa vào địa vị hay quyền lực.

Đây là một tư tưởng đáng chú ý trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ.

Không chỉ lo chuyện quốc gia, còn nghĩ đến người nghèo

Điều khá đặc biệt là Nguyễn Trường Tộ không chỉ quan tâm đến những vấn đề lớn như quân sự hay kinh tế.

Ông còn đề xuất những chính sách xã hội.

Ông từng đề nghị lập trại tế bần, hỗ trợ người nghèo, người già yếu và những người không nơi nương tựa.

Ông cũng đề xuất mở trường để trẻ em có cơ hội được học.

Điều đó cho thấy tư tưởng cải cách của ông không chỉ nhằm làm cho nhà nước mạnh hơn mà còn hướng đến việc cải thiện đời sống xã hội.

Vì sao những cải cách không thành công?

Đây là điều đáng tiếc nhất trong cuộc đời Nguyễn Trường Tộ.

Ông đưa ra rất nhiều đề xuất.

Nhưng triều đình nhà Nguyễn phần lớn không thực hiện hoặc không thực hiện đến nơi đến chốn.

Trong khi đó, đất nước ngày càng rơi vào tình thế nguy hiểm.

Một số đề xuất của ông cũng có những giới hạn nhất định do kiến thức của ông chủ yếu được hình thành qua quá trình tự học và quan sát thực tế.

Tuy vậy, thất bại của những đề nghị ấy không làm mất đi giá trị lịch sử của tư tưởng canh tân mà ông để lại.

Một người yêu nước theo cách của riêng mình

Nguyễn Trường Tộ không phải là một vị tướng trực tiếp cầm quân chống Pháp.

Ông lựa chọn một con đường khác.

Ông dùng tri thức để tìm cách cứu nước.

Ông tin rằng muốn chống lại một thế lực mạnh hơn về khoa học và kỹ thuật, Việt Nam phải thay đổi chính mình.

Đó là lý do tư tưởng của ông thường được nhìn nhận như một hình thức yêu nước bằng con đường canh tân.

Một kiến trúc sư tài năng

Nguyễn Trường Tộ còn có kiến thức về kiến trúc và kỹ thuật.

Ông từng tham gia thiết kế một số công trình, trong đó có công trình gắn với Tu viện Sainte Enfance ở Sài Gòn.

Điều này cho thấy kiến thức phương Tây mà ông tiếp thu không chỉ nằm trên giấy.

Ông cố gắng đưa những điều mình học được vào thực tế.

Những năm cuối đời

Nguyễn Trường Tộ qua đời năm 1871, khi mới khoảng 40 tuổi.

Cuộc đời ông kết thúc khá sớm.

Nhưng chỉ trong khoảng thời gian ngắn, ông đã để lại một hệ thống tư tưởng cải cách rộng lớn.

Điều đáng tiếc là ông không có cơ hội nhìn thấy những thay đổi mà mình mong muốn cho đất nước.

Nguyễn Trường Tộ – nhà canh tân đi trước thời đại

Nguyễn Trường Tộ là một trong những trí thức Việt Nam sớm nhận ra rằng sức mạnh của một quốc gia trong thời đại mới không thể chỉ dựa vào truyền thống.

Ông muốn Việt Nam có nền giáo dục thực học.

Muốn có khoa học và kỹ thuật.

Muốn phát triển kinh tế.

Muốn cải tổ quân đội.

Muốn mở rộng ngoại giao.

Muốn bộ máy nhà nước hiệu quả hơn.

Và quan trọng nhất, ông muốn người Việt chủ động thay đổi trước khi quá muộn.

Những điều trần của ông cuối cùng không trở thành một cuộc cải cách thực sự dưới triều Nguyễn. Nhưng tư tưởng ấy vẫn để lại một dấu ấn rất sâu trong lịch sử Việt Nam.

Nguyễn Trường Tộ – nhà canh tân đi trước thời đại vì thế không chỉ là câu chuyện về một trí thức thế kỷ XIX. Đó là câu chuyện về một người đã nhìn thấy cơn bão đang đến, cố gắng cảnh báo triều đình và tìm một con đường mới cho đất nước.

Ông không thể thay đổi thời đại của mình.

Nhưng ông đã để lại cho những thời đại sau một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị:

Khi thế giới thay đổi, một dân tộc muốn tồn tại và phát triển thì có dám thay đổi chính mình hay không?