Nguyễn Trường Tộ – Tư duy cải cách toàn diện

Điểm đặc biệt trong tư tưởng của Nguyễn Trường Tộ là ông không nhìn những khó khăn của đất nước như những vấn đề riêng lẻ. Ông nhận thấy giáo dục, kinh tế, quân sự, ngoại giao và bộ máy quản lý có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.

Nếu giáo dục không đổi mới, đất nước khó có nhân tài. Nếu kinh tế không phát triển, nhà nước không có đủ nguồn lực. Nếu quân đội không được cải tổ, khả năng phòng vệ sẽ yếu. Nếu ngoại giao không linh hoạt, đất nước dễ rơi vào thế bị động.

Từ nhận thức đó, Nguyễn Trường Tộ đưa ra một chương trình canh tân khá toàn diện.

Trong giáo dục, ông đề cao thực học và kiến thức khoa học kỹ thuật. Ông muốn đào tạo những người có năng lực thực tế, có thể phục vụ các lĩnh vực cần thiết của đất nước.

Trong kinh tế, ông quan tâm đến sản xuất, nông nghiệp, công thương nghiệp, tài chính và khai thác tài nguyên. Ông nhận thấy một nền kinh tế mạnh sẽ tạo ra nguồn lực để phát triển quốc gia.

Trong quân sự, ông đề xuất cải tổ võ bị, đào tạo nhân lực và tiếp thu những kỹ thuật quân sự mới. Ông hiểu rằng phương thức chiến tranh đã thay đổi và Việt Nam không thể chỉ dựa vào những cách tổ chức cũ.

Trong ngoại giao, ông chủ trương mở rộng quan hệ với nhiều quốc gia. Ông cho rằng Việt Nam cần hiểu tình hình thế giới và có đội ngũ thông thạo ngoại ngữ để phục vụ quan hệ đối ngoại.

Trong quản lý nhà nước, ông quan tâm đến việc cải tổ bộ máy, nâng cao năng lực quan lại và giảm bớt những yếu tố gây cản trở cho sự phát triển.

Những đề xuất ấy cho thấy Nguyễn Trường Tộ đã nhìn đất nước như một chỉnh thể. Ông không nghĩ rằng chỉ cần sửa một vài vấn đề là có thể giải quyết toàn bộ khó khăn. Theo ông, cải cách phải được tiến hành trên nhiều phương diện.

Tuy nhiên, chương trình cải cách của ông đã gặp phải nhiều trở ngại. Triều đình nhà Nguyễn không thực hiện phần lớn các đề xuất. Một số cải cách có quy mô hạn chế được triển khai nhưng không tạo ra sự chuyển biến toàn diện.

Dẫu vậy, giá trị lịch sử của Nguyễn Trường Tộ không nằm ở việc ông đã trực tiếp thực hiện được bao nhiêu cải cách. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng nhìn nhận vấn đề và đề xuất giải pháp.

Ông đã để lại hình ảnh một trí thức có tư duy rộng, luôn suy nghĩ về vận mệnh đất nước. Những điều ông viết cách đây hơn một thế kỷ vẫn là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử tư tưởng cải cách Việt Nam.

Nguyễn Trường Tộ đã cho thấy rằng muốn một quốc gia phát triển, cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện và có tầm nhìn dài hạn.