Nguyễn Văn Bé – Hành trình biến đất phèn thành vùng dược liệu quý

Ngồi dưới tán những cây bạch đàn xanh mát bên vườn dược liệu của Dược sĩ Nguyễn Văn Bé, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười, Long An, chúng tôi được nghe ông kể về hành trình nhiều năm bền bỉ gây dựng cơ nghiệp trên vùng đất từng bị xem là hoang vu, khắc nghiệt. Từ một cánh đồng phèn rộng 1000ha, hẻo lánh và đầy muỗi rừng, nơi đây dần trở thành một Trung tâm Dược liệu quy mô với xí nghiệp chế biến tinh dầu, phòng thí nghiệm hiện đại và những vườn cây nguyên liệu được quy hoạch ngay tại chỗ.

Dược sĩ Nguyễn Văn Bé sinh năm 1950 tại Mỏ Cày, Bến Tre. Bốn năm sau ngày quê hương đồng khởi, ông gia nhập Quân giải phóng. Trong những năm tháng chiến đấu, ông từng bị thương rồi chuyển sang làm Y tá, sau đó trở thành Dược tá trong đội phẫu thuật tiền phương. Chính thời gian gắn bó với chiến trường đã đưa ông đến gần hơn với những cây thuốc dân gian. Trong điều kiện thuốc Tây y thiếu thốn, ông tìm hiểu những loại cây cỏ quanh mình và nhận thấy nhiều thứ tưởng như bình thường lại có giá trị chữa bệnh đáng quý. Nước dừa chẳng hạn, không chỉ là thức uống quen thuộc mà còn giúp bồi bổ sức khỏe cho những thương binh, bệnh binh bị mất sức.

Năm 1973, sau khi hoàn thành lớp Trung cấp Dược, ông được cử ra Hà Nội học tại Trường Đại học Dược. Đất nước thống nhất, ông tiếp tục theo học tại Trường Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi tốt nghiệp, ông được giữ lại trường giảng dạy một năm. Thế nhưng, thay vì tiếp tục công việc giảng dạy, ông lựa chọn trở về với cây thuốc và công việc nghiên cứu. Ông lần lượt công tác tại Nông trường trồng cây dược liệu, giữ chức Phó giám đốc Xí nghiệp Dược Trung ương 2 rồi đảm nhận nghiên cứu cây tràm gió.

Khi Long An có chủ trương khai phá vùng Đồng Tháp Mười phục vụ công nghiệp hóa, Nguyễn Văn Bé mạnh dạn nhận hai nghìn héc-ta đất khai hoang. Ông dành một nửa diện tích cho người dân địa phương, còn 1000ha được ông đầu tư xây dựng thành Trung tâm Dược liệu. Những ngày đầu đặt chân đến đây, mọi thứ gần như bắt đầu từ con số không. Chỉ có vài người bạn thân dựng lều cùng ông, ngày ngày đối mặt với muỗi rừng, đất chua phèn và sự heo hút của vùng đất giáp biên giới Cam-pu-chia. Xung quanh chỉ có những cánh đồng hoang cùng tiếng cò, diệc, bìm bịp.

Những gian nan ấy không khiến người cựu chiến binh lùi bước. Ông luôn giữ trong lòng tinh thần của người lính từng đi qua chiến tranh: càng khó khăn càng phải kiên trì, đã lựa chọn con đường thì phải quyết tâm đi đến cùng. Từ suy nghĩ ấy, Nguyễn Văn Bé từng bước biến vùng đất tưởng như khó khai phá thành nơi trồng, nghiên cứu và bảo tồn nhiều loại cây dược liệu quý.

Với ý chí cùng niềm say mê khoa học, ông tìm cách thuyết phục bạn bè trong nước và nước ngoài hỗ trợ. May mắn hơn nữa, ông có người vợ vừa là người bạn đời, vừa là người đồng nghiệp luôn đồng hành trong công việc. Hai vợ chồng cùng kết hợp kinh doanh với nghiên cứu khoa học, vừa làm vừa tích lũy kinh nghiệm để từng bước xây dựng Trung tâm ngày một hoàn thiện.

Càng nghiên cứu, Nguyễn Văn Bé càng nhận ra giá trị đặc biệt của cây tràm gió trên vùng đất Long An. Ông không muốn chỉ dừng lại ở việc lấy lá để chiết xuất tinh dầu mà còn tìm cách tận dụng cả rễ, thân và cành. Qua quá trình nghiên cứu, ông nhận thấy dầu tràm Long An còn có khả năng hỗ trợ chữa trị cúm A (H5N1). Tuy nhiên, ông hiểu rằng phát triển dược liệu không thể tách rời việc bảo vệ môi trường. Để thu được khoảng 3kg tinh dầu phải sử dụng tới cả tấn lá tràm, vì vậy nếu khai thác thiếu khoa học, chính nguồn tài nguyên ấy sẽ bị hủy hoại.

Đối với Nguyễn Văn Bé, chất lượng và chữ tín cũng là những điều không thể xem nhẹ. Ông hiểu rằng muốn đưa sản phẩm ra thị trường nước ngoài thì phải đáp ứng những yêu cầu rất khắt khe. Không chỉ sản phẩm mà cả quy trình sản xuất và môi trường xung quanh đều phải được kiểm soát cẩn thận. Mỗi lần ra nước ngoài tìm kiếm đối tác, ông lại học thêm những kinh nghiệm mới, đồng thời càng thêm tự hào về sự phong phú của nguồn dược liệu Việt Nam.

Không chỉ khai thác, ông còn đặc biệt chú trọng đến việc bảo tồn những giống cây có giá trị. Ông dành nhiều thời gian lựa chọn những giống tốt, hạn chế tình trạng lai tạp làm mất đi đặc tính quý. Với những cây quen thuộc như tía tô, ông cũng tìm cách giữ lại những giống thuần chủng có giá trị. Qua quá trình nghiên cứu, ông càng tin tưởng rằng nhiều loại cây thuốc bản địa của Việt Nam không chỉ có giá trị truyền thống mà còn có tiềm năng lớn trong chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con người.

Bên cạnh việc nghiên cứu và sản xuất, Nguyễn Văn Bé còn xây dựng một phòng thí nghiệm hiện đại để hợp tác với các nhà khoa học trong và ngoài nước. Ông cũng cho xây dựng một trạm xá ngay cạnh Trung tâm Dược liệu, tạo điều kiện khám, chữa bệnh miễn phí cho người dân nghèo ở các vùng lân cận. Với ông, giá trị của dược liệu không chỉ nằm ở những sản phẩm được tạo ra mà còn phải trở về phục vụ chính cuộc sống của người dân.

Từ một vùng đất phèn rộng lớn, hoang vu và khắc nghiệt, bằng sự kiên trì của một người từng khoác áo lính, Nguyễn Văn Bé đã từng bước gây dựng nên một vùng dược liệu có giá trị. Hành trình ấy là câu chuyện về ý chí không khuất phục trước khó khăn, về tình yêu dành cho cây thuốc quê hương và niềm say mê nghiên cứu khoa học. Ông đã chứng minh rằng, nếu có quyết tâm và biết trân trọng những giá trị vốn có của đất nước, ngay cả vùng đất tưởng như cằn cỗi nhất cũng có thể trở thành nơi gieo mầm những giá trị tốt đẹp.

Năm 2010, Cựu chiến binh – Dược sĩ Nguyễn Văn Bé vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, ghi nhận những đóng góp bền bỉ của ông trong lao động, nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu Việt Nam.