Nguyễn Văn Bút - Võ Đình Sâm

Hai ông Nguyễn Văn Bút (Thống chế Bút) và Võ Đình Sâm (còn gọi là Đinh Sâm), vốn là người huyện Vĩnh An, phủ Tân Thành, tỉnh An Giang (tức vùng Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp ngày nay).

Năm 1867, thực dân Pháp chiếm trọn 6 tỉnh Nam Kỳ. Tại Sa Đéc, Thống chế Bút đã hô hào nhân dân nổi dậy đánh giặc Pháp nhiều nơi, khí thế rất mạnh mẽ. Đáng kể nhất là nghĩa quân do ông chỉ huy đột nhập phá đồn Pháp tại Tân Quy Đông, gần 50 tên giặc bị giết, gây tiếng vang lớn trong vùng. Nghĩa quân của ông được nhiều người hưởng ứng, trong đó có Võ Đình Sâm, một thanh niên yêu nước, giỏi võ nghệ lại có tài tổ chức, chỉ huy.

Để bảo toàn lực lượng, sau chiến thắng ở Tân Quy Đông, ông cùng với Võ Đình Sâm rút về Cần Thơ, lập căn cứ Láng Hầm, tức vùng Trà Niềng - Ba Láng, Phong Điền (nay thuộc xã Nhơn Ái, quận Cái Răng, thành phố Cần Thơ).

Ở đây có Cai tổng Định Bảo là Nguyễn Văn Vĩnh cấu kết với Pháp thường xuyên áp bức, bóc lột nhân dân, nghĩa quân nhiều lần viết thơ khuyên giải, cảnh báo nhưng Nguyễn Văn Vĩnh vẫn chứng nào tật ấy. Nghĩa quân quyết định mang quân bao vây nhà ở Phong Điền, bắt giết Nguyễn Văn Vĩnh tại chỗ.

Đây là một cuộc khởi nghĩa lớn ở miền Tây. Sau đó, ông cùng với Võ Đình Sâm lui về đầm lầy Ba Láng rồi sang An Giang phân tán, hoạt động khắp vùng rộng lớn từ Sa Đéc, Vĩnh Long cho đến Mỹ Tho, Định Tường.

Ít lâu sau, thực dân Pháp sử dụng tay sai khét tiếng là Trần Bá Lộc truy lùng, bắt và giết ông ngay tại chợ Sa Đéc hòng lung lạc tinh thần yêu nước của nhân dân ta. Nhờ chiến tích ấy mà Trần Bá Lộc được thực dân thăng chức Đốc phủ sứ, giao cho coi phủ Tân Thành (Sa Đéc).

Trong sách Lịch sử khẩn hoang miền Nam của nhà văn Sơn Nam có đoạn viết: "Khi Pháp đến, vùng Ba Láng (nhánh của rạch Cần Thơ) là nơi khởi nghĩa của Đinh Sâm. Đinh Sâm thất bại nhưng vào tháng 3 dương lịch 1870, chừng 200 nghĩa quân tụ tập lại ăn tiệc, chuẩn bị đánh tòa tham biện Cần Thơ. Thực dân phát giác kịp, bắt giam 111 người, trong sô này chừng 55 người mà thực dân cho là nguy hiêm bị đề nghị đày ra Côn Nôn hoặc đảo Réunion". Như vậy, có thể nói sau khi Đinh Sâm mất, lực lượng của ông vẫn còn tồn tại và còn chiến đấu cho đến lúc ấy.

Nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị đã có câu đối ca ngợi Võ Đình Sâm và Thống chế Bút với phong trào khởi nghĩa lúc bấy giờ:

"Võ kiêm xung thiên, Ba Láng giang đầu lưu hận huyết,

Văn tinh lạc địa. Trà Niềng thôn lí đái sầu nam."

Dịch nghĩa:

"Gươm võ xông trời, đầu vàm Ba Láng lưu máu hận,

Sao văn rớt đất, trong xóm Trà Niềng nhuốm vẻ sầu ai".